Essays · Olfactory Art
Art Shay. Liz Enjoying Smell-O-Vision with Husband Eddie Fisher, Chicago.
Ảnh giữ được gương mặt, không giữ được mùi.
The Art Institute of Chicago; © Art Shay Archive · The Art Institute of Chicago
Một đêm tháng Giêng ở Chicago
Tháng Giêng năm 1960, ở Chicago, nhiếp ảnh gia báo chí Art Shay chụp Elizabeth Taylor và chồng bà khi ấy, ca sĩ Eddie Fisher, trong một rạp phim. Họ đang xem Scent of Mystery, bộ phim đầu tiên dùng hệ thống Smell-O-Vision.
Bản in hiện nằm trong bộ sưu tập của Art Institute of Chicago, do chính Shay tặng. Đó là một bản in gelatin bạc, khổ khoảng 31 x 24,5 cm. Mặt sau còn con dấu của tạp chí Life, con dấu ghi tên người chụp, chữ ký của Shay và vài ghi chú bằng bút chì, trong đó có dòng chữ Liz & Eddie. Đó là dấu vết của một bức ảnh từng đi qua phòng biên tập của một tờ báo.
Tựa bức ảnh nói rằng Liz đang thích thú. Nhưng lời Shay viết về nó, được bảo tàng lưu lại, kể một chuyện khác. Theo ông, hai người chỉ khéo léo làm ra vẻ thích thú. Tấm ảnh là một khoảnh khắc lịch sự trước công chúng, không hẳn là một phản ứng thật.
Cỗ máy dưới tầng hầm
Smell-O-Vision do Hans Laube, một người gốc Thuỵ Sĩ, phát triển. Scent of Mystery do Mike Todd Jr. sản xuất và Jack Cardiff đạo diễn. Theo bài điểm phim của Variety, mùi được dẫn qua hệ thống ống nhựa tới từng ghế ngồi, và tín hiệu trên dải âm thanh của phim điều khiển lúc nào mùi được thả ra.
Buổi ra mắt thế giới diễn ra ngày 6 tháng 1 năm 1960 tại rạp Cinestage của nhà Todd ở Chicago. Elizabeth Taylor tới Chicago tháng ấy vì một lý do riêng. Mike Todd, người chồng quá cố của bà, là cha của nhà sản xuất. Theo Shay, bà đến Chicago để giới thiệu dự án của Todd và con trai ông.
Trong lời kể của Shay, có một cảnh phim đặt trong vườn cam, và mùi hoa cam được thổi từ tầng hầm lên khán phòng. Khi nữ chính tiến lại gần máy quay, khán giả sẽ ngửi thấy nước hoa của cô, lấn át mọi mùi khác. Ông tả những máy tạo mùi dưới tầng hầm trông như buồng máy của một chiếc tàu ngầm.
Một bộ máy khổng lồ để làm ra một thứ không nhìn thấy được. Và theo Variety, không phải khán giả nào trong buổi ra mắt cũng nói rằng mình ngửi thấy các mùi được phát ra.
Người chụp đứng ngoài trò chơi
Art Shay sinh năm 1922 ở khu Bronx, New York, và bắt đầu chụp ảnh từ năm 12 tuổi. Theo Art Institute of Chicago, ông phục vụ trong Không quân Mỹ thời Thế chiến thứ hai, rồi làm cho Time và Life. Năm 1948 ông chuyển tới Chicago và chụp ảnh toàn thời gian. Hơn 25.000 bức ảnh của ông đã được in, trong đó có hơn 1.000 ảnh bìa tạp chí.
Shay chụp cả người nổi tiếng lẫn người nghèo khổ, cả tin lớn lẫn những khoảnh khắc riêng tư. Ở bức ảnh này, ông đứng ở chỗ của một người quan sát tỉnh táo. Ông không bị cuốn vào lời hứa của công nghệ mới. Ông nhìn người ta ngồi trước nó.
Smell-O-Vision, theo Shay, là một trong số ít lần Mike Todd thất bại về tài chính. Ông kết lời kể bằng một trò chơi chữ: giới phê bình đồng ý rằng thứ ấy bốc mùi. Hai mươi năm sau, John Waters mượn đúng trò đùa ấy để làm Polyester, xem thêm Polyester in Odorama.
Bức ảnh được trưng bày trong một đợt luân chuyển bộ sưu tập tại Art Institute of Chicago năm 2015. Người xem đứng trước nó hơn nửa thế kỷ sau không ngửi thấy gì. Họ chỉ thấy hai gương mặt, và đoán xem đêm ấy rạp phim có mùi gì.
Olfactory Art