Essays · Olfactory Art

Zwaardemaker. Chín lớp mùi và một cái máy.

Khi mùi có một con số, nó vẫn chưa có một cái tên.

Hình vẽ chiếc olfactometer trong Die Physiologie des Geruchs của Zwaardemaker năm 1895

Utrecht, 1888: chiếc olfactometer

Hendrik Zwaardemaker sống từ năm 1857 đến năm 1930. Ông là bác sĩ và nhà sinh lý học người Hà Lan. Năm 1888, khi còn là bác sĩ quân y ở Utrecht, ông mô tả lần đầu một dụng cụ mà ông gọi là Riechmesser, tức máy đo mùi, hay olfactometer. Bài mô tả xuất hiện trong một tập kỷ niệm tặng nhà nhãn khoa Donders, rồi trên một tạp chí y khoa ở Berlin cùng năm, và trên The Lancet năm sau.

Cấu tạo không có gì phức tạp. Một ống thuỷ tinh cong, một đầu đặt vào nửa trước lỗ mũi. Ống ấy lồng trong một ống trụ làm bằng, hoặc tẩm, chất có mùi, dài mười centimet. Khi kéo ống trụ ra xa đầu hít, phần bề mặt có mùi tiếp xúc với luồng khí dài hơn, và mùi mạnh hơn. Một tấm chắn gỗ che lỗ mũi bên kia.

Điều quan trọng là độ dài. Nó đọc được trên ống. Nhờ vậy, người làm thí nghiệm có thể nói: người này bắt đầu ngửi thấy ở vạch này, người kia ở vạch kia. Mùi, từ một cảm giác riêng tư, trở thành một thứ có thể so sánh giữa người với người.

Từ phép đo ấy, Zwaardemaker đặt ra một đơn vị mà ông gọi là olfactie, dựa trên ngưỡng ngửi của một người có khứu giác bình thường.

Chín lớp mùi và các phân lớp

Bảy năm sau chiếc máy là cuốn sách. Die Physiologie des Geruchs, sinh lý học của khứu giác, do nhà W. Engelmann in ở Leipzig năm 1895; lời tựa ghi Utrecht, tháng ba năm ấy. Phần lớn sách nói về đo lường: ngưỡng ngửi, cường độ, sự mỏi của mũi, và việc hai mùi có thể làm nhau yếu đi. Bảng phân loại nằm ở chương mười ba.

Chín lớp là: ether, thơm hăng, thơm hoa và nhựa thơm, hổ phách và xạ, mùi tỏi, mùi khét, mùi dê, mùi khó chịu, mùi buồn nôn. Hầu hết các lớp có phân lớp. Lớp thơm hăng, chẳng hạn, chia thành nhóm long não, nhóm gia vị, nhóm hồi và oải hương, nhóm chanh và hoa hồng, nhóm hạnh nhân.

Điểm mới nằm ở cột ví dụ. Khi có thể, Zwaardemaker chọn một hợp chất đã biết cấu trúc làm mẫu cho mỗi phân lớp: eugenol cho nhóm gia vị, benzaldehyde cho nhóm hạnh nhân, geraniol và citral cho nhóm chanh và hoa hồng. Lớp mùi khét gom cà phê rang, bánh mì nướng, khói thuốc lá.

Cuối chương, ông thử rút chín lớp thành hai nhóm lớn: bốn lớp đầu là mùi của thức ăn, năm lớp sau là mùi của sự phân huỷ.

Kế thừa Linnaeus và Rimmel

Zwaardemaker không bắt đầu từ số không. Ông giữ khung bảy lớp mà Linnaeus đưa ra năm 1752, rồi thêm hai lớp. Lớp ether lấy từ Lorry, lớp khét lấy từ Haller. Ông giải thích rằng bảy lớp cũ được lập cho các vị thuốc thời Linnaeus; hoá học mới cần chỗ cho các este trái cây và cho mùi của khói, hắc ín, benzen.

Ông cũng dẫn nhiều lần cuốn The Book of Perfumes của Eugène Rimmel, người làm hương ở London. Lớp ether mở đầu bằng dãy trái cây của Rimmel, với quả lê làm mẫu. Hoá học sau đó cho thấy mùi lê, táo, dứa đều đến từ các este, nên một nhóm mà người làm hương gom theo mũi lại trùng với một nhóm hoá học.

Nhưng ông cũng ghi chỗ không khớp. Những mùi giống nhau thường có cấu tạo gần nhau, ông viết, nhưng những chất có cấu tạo gần nhau thì không nhất thiết cùng mùi. Câu hỏi ấy đến nay vẫn còn mở.

Khi mùi có đơn vị đo

Chiếc olfactometer không trả lời được mùi là gì. Nó trả lời một câu khác: mùi mạnh bao nhiêu, và mũi của ai nhạy hơn. Đó là một câu hỏi hẹp, nhưng nó có thể được trả lời bằng một con số mà người khác kiểm lại được.

Phân loại và đo lường, trong sách của Zwaardemaker, đứng cạnh nhau như hai nửa của một việc. Bảng chín lớp vẫn dựa vào mũi và vào truyền thống. Cái máy thì dựa vào thước. Giữa hai thứ ấy là cả khoa học về khứu giác của thế kỷ 20.

Nhìn lại, Zwaardemaker giống người đặt cái mũi lên bàn thí nghiệm. Ông không làm nó bớt bí ẩn. Ông chỉ cho thấy rằng một phần của nó, dù nhỏ, có thể đếm được. Phần còn lại vẫn thuộc về người ngửi.



Thành viên Penta