Essays · Olfactory Art
Không rõ tác giả, châu Âu. Pomander and vinaigrette.
Sáu ngăn, sáu mùi. Không mùi nào được chạm vào mùi nào.
© Victoria and Albert Museum, London; Given by the Misses Dagmar and Gladys Farrant in memory of Arthur Maud Loscombe Wallis · Victoria and Albert Museum (V&A)
Một quả cầu có sáu ngăn
Món đồ cao 6,7 cm tính từ chân tới đỉnh. Nó làm bằng bạc và bạc mạ vàng, chạm hoa lá và hoa văn cuộn kiểu arabesque. Trên đỉnh là một cái quai treo hình con rồng.
Khi xoay một cái núm trang trí, sáu múi bung ra quanh một trục giữa, mở như những cánh hoa. Mỗi múi là một ngăn riêng, được đánh số từ 1 đến 6 ở phía trên, gần quai treo. Trục giữa cũng được đánh số từ 1 đến 6 cho khớp, và được chạm dây lá rồi mạ vàng.
Mỗi ngăn ban đầu có một nắp trượt để đậy kín. Hiện còn hai nắp. Chúng cũng mang số, và trên mỗi nắp là một cuộn giấy chạm nổi, để trống, chờ khắc tên thứ chất thơm sẽ cất bên trong.
Victoria and Albert Museum ghi nó được làm ở Tây Âu, trong khoảng năm 1600 đến năm 1650. Người làm không rõ. Món đồ do hai chị em Dagmar và Gladys Farrant tặng bảo tàng, để tưởng nhớ Arthur Maud Loscombe Wallis.
Quả táo long diên hương
Chữ pomander trong tiếng Anh đi từ tiếng Latin pomum de ambre, nghĩa là quả táo long diên hương. Theo bảo tàng, ở Anh chữ này được dùng từ những năm 1490. Pomander là một hỗn hợp các chất thơm được giữ trong một cái vỏ bằng vàng, bạc, ngà hoặc gỗ, đeo ở cổ hoặc ở thắt lưng.
Người thời ấy tin rằng mang theo nó sẽ giữ mình khỏi bệnh tật. Đó là niềm tin của một thời, khi người ta nghĩ bệnh đi theo không khí hôi. Mùi thơm vì thế không chỉ để dễ chịu. Nó là một bức tường mỏng giữa cơ thể và thành phố. Thói quen này có từ xa hơn nữa: bảo tàng nhắc rằng người La Mã cổ đã mang theo những hỗn hợp thơm trong hộp nhỏ đục lỗ cho mùi thoát ra.
Mỗi loại gia vị khi đó được gán cho một công dụng riêng. Vì vậy phải giữ chúng tách biệt, không để lẫn. Đó là lý do có sáu ngăn. Theo bảo tàng, trên những chiếc pomander loại này, các ngăn thường khắc tên thứ chứa bên trong: hương thảo, quế, đinh hương, nhục đậu khấu, long diên hương.
Hoa chạm trên vỏ và con rồng trên quai, theo cách đọc của bảo tàng, gợi cả mùi thơm lẫn sức mạnh người ta gán cho những thứ bên trong. Làm được một thiết kế nhiều khớp nhiều ngăn như vậy đòi hỏi một thợ bạc rất giỏi.
Cái đáy chứa giấm
Nửa dưới của món đồ là một vật khác. Cái đáy vặn ra được khỏi quả cầu, và bản thân nó lại tách làm hai nửa. Mặt đáy mạ vàng, khoét lỗ. Đây là vinaigrette.
Bảo tàng cho biết trong đó từng đựng nhựa balsam, hoặc một miếng bọt biển nhỏ thấm tinh dầu bạc hà, long não, đinh hương, oải hương, trộn với giấm. Mùi hăng của giấm và tinh dầu thoát qua các lỗ nhỏ. Tên vinaigrette đến từ chính thứ giấm ấy.
Vậy là trong một vật cao chưa tới bảy phân có hai cách giữ mùi. Ở trên, gia vị khô xếp theo ngăn, có số, có nắp. Ở dưới, một thứ ướt, sắc, bốc nhanh, dùng khi cần tỉnh lại.
Chiếc pomander này từng có mặt trong danh mục triển lãm về Samuel Pepys ở Bảo tàng Hàng hải Quốc gia, Greenwich, năm 2015, bên cạnh câu chuyện về dịch hạch London. Nó là một món trang sức, và cũng là một cách người ta sống với nỗi sợ trong không khí.
Ở một bài khác, Penta đọc một pomander Ý hình quả táo khoảng năm 1350, chỉ có bốn múi, khắc chuyện tình. Đặt hai vật cạnh nhau, thấy mùi hương đeo trên người đã đổi nghĩa ra sao trong ba thế kỷ: từ lời hứa sang lớp che chắn.
Olfactory Art