Essays · Olfactory Art
Da thuộc. Mùi của một quá trình.
Mùi da là dấu vết của lửa, không phải của con vật.
Da Nga và nhựa bạch dương
Da Nga, tiếng Pháp gọi là cuir de Russie, là một loại da được xử lý bằng dầu lấy từ vỏ cây bạch dương. Dầu này giúp da chống nước, chống mốc, và để lại trên tấm da một mùi khói rất riêng. Trong nhiều thế kỷ, loại da ấy được buôn bán khắp châu Âu. Người ta nhận ra nó bằng mũi trước khi nhận ra bằng mắt.
Dầu bạch dương không được chưng cất theo cách thông thường. Vỏ và gỗ bạch dương được nung trong điều kiện thiếu không khí, để vật liệu không cháy thành tro mà chảy ra một chất lỏng sẫm, sệt. Quá trình này gọi là chưng cất khô. Cùng với dầu cade, lấy từ một loài bách xù, đây là một trong rất ít tinh dầu được làm bằng lửa theo cách ấy.
Mùi khói của dầu bạch dương đến từ các phenol như guaiacol và cresol. Đó cũng là những phân tử ta gặp trong khói gỗ, trong thịt hun, trong nhựa đường. Mũi người nối chúng với nhau không vì sách vở mà vì chúng thật sự là họ hàng: tất cả đều là sản phẩm của gỗ gặp nhiệt.
Ở Pháp, nghề thuộc da và nghề làm hương đã đi cạnh nhau từ lâu. Găng tay da được ướp hương để che mùi của chính tấm da. Dần dần, mùi được dùng để che lại thành một phần của mùi găng tay. Cái bị giấu và cái dùng để giấu hoà vào nhau.
Cuir de Russie và những mùi da đầu thế kỷ 20
Khi nước hoa bắt đầu gọi tên da, nó mượn chính cái tên của loại da Nga. Theo tạp chí Nez, Aimé Guerlain đã có một Cuir de Russie từ năm 1872. Năm 1919, Ernest Daltroff làm Tabac Blond cho Caron, đặt mùi da cạnh thuốc lá và hoa; Nez xem đây là chai thật sự mở ra họ da thuộc.
Cuir de Russie của Chanel, do Ernest Beaux làm, thường được ghi năm 1924, dù một số nguồn ghi 1927. Cùng khoảng thời gian ấy, nhà may Knize ở Vienna ra Knize Ten. Những chai này ra đời trong một châu Âu vừa qua chiến tranh, khi áo khoác da, găng tay lái xe và nội thất ô tô là vật của đời sống hằng ngày. Mùi da không còn là mùi xưởng thuộc. Nó là mùi của một kiểu sống mới.
Hiệp hội những người làm nước hoa Pháp, SFP, về sau xếp da thuộc thành một họ riêng, họ nhỏ nhất trong bảng của họ, với ba nhánh. Cách SFP mô tả họ này rất gần với nguồn gốc của nó: những mùi khô, đôi khi rất khô, dựng lại mùi da bằng khói, gỗ cháy, bạch dương và thuốc lá. Không có chữ nào nói về con vật.
Isobutyl quinoline: da không cần da
Hoá học thêm một con đường khác. Isobutyl quinoline là một phân tử tổng hợp có mùi da, đất, hơi đắng. Năm 1944, Germaine Cellier dùng nó ở liều rất cao trong Bandit cho Robert Piguet. Mùi da lúc này không còn cần đến lửa hay vỏ cây. Nó có thể được dựng từ một phân tử trong phòng thí nghiệm.
Điều thú vị là phân tử ấy vẫn nói cùng một thứ ngôn ngữ với dầu bạch dương: khô, đắng, hơi khói. Người làm hương không sao chép tấm da. Họ sao chép ấn tượng mà tấm da đã thuộc để lại trong trí nhớ. Một bản sao của một bản ghi.
Ngày nay dầu bạch dương vẫn được dùng, nhưng chỉ ở dạng đã tinh chế. Dầu thô chứa những hợp chất sinh ra từ quá trình nung, và tiêu chuẩn của IFRA, tổ chức đặt quy tắc cho ngành hương, chỉ cho phép loại đã lọc bỏ chúng. Lửa cho mùi, nhưng lửa cũng để lại thứ phải gỡ ra.
Mùi của lửa và thời gian trên một tấm da
Đặt tất cả cạnh nhau, ta thấy một điều đơn giản. Mùi da là mùi của công việc. Nung vỏ cây. Ngâm tấm da. Xoa dầu. Phơi khô. Mỗi bước để lại một lớp mùi, và mùi cuối cùng là tổng của những bước ấy.
Một chiếc ví cũ, một yên xe đạp, một bìa sách đóng da: chúng mang mùi của cả quá trình làm ra chúng lẫn quá trình được dùng. Mồ hôi tay, bụi, ánh nắng, dầu xoa lại sau mỗi mùa. Tấm da tiếp tục ghi. Đó là lý do một đồ da cũ có mùi khác một đồ da mới, dù làm từ cùng một loại da.
Penta không làm một mùi da. Nhưng cách mùi da được tạo ra nói rất rõ điều Penta quan tâm: một mùi hương thường là dấu vết của một biến đổi. Không phải vật như nó vốn là, mà vật sau khi đã đi qua lửa, qua nước, qua tay người, qua thời gian.
Olfactory Art