Essays · Olfactory Art
N°5. Một con số thay cho bông hoa.
Không tên hoa. Chỉ một con số.
1921: một con số làm tên
Năm 1921, Ernest Beaux, một người làm mùi từng làm việc ở Nga và khi ấy sống ở Pháp, trình cho Gabrielle Chanel hai loạt mẫu thử. Một loạt đánh số từ 1 đến 5, một loạt từ 20 đến 24. Theo tạp chí Nez, Chanel chọn mẫu số 5. Con số ấy trở thành tên.
Trước đó, tên nước hoa thường là một câu chuyện: tên hoa, tên người, tên một nơi, một cảm xúc. Một con số không kể chuyện gì. Nó chỉ ghi lại một vị trí trong một dãy.
Có thể con số được giữ vì lý do rất đơn giản. Nhưng tác dụng của nó thì lớn: người ngửi không được bảo trước mình sắp ngửi thấy gì. Họ phải tự ngửi.
Trong lịch sử nước hoa, đó là một bước lùi khỏi lời kể. Và cũng là một bước tới gần hơn với chính cái mùi.
Aldehyde: một mùi không có trong vườn
N°5 không phải chai đầu tiên dùng aldehyde. Nhưng theo Nez, Beaux dùng một tổ hợp aldehyde C11, C11 không no và C12 với liều khoảng một phần trăm, cao hơn nhiều so với các chai trước. Aldehyde chất lượng cao cho Beaux đến từ nhà máy Givaudan ở Lyon, sản xuất từ năm 1920.
Aldehyde béo ở nồng độ cao có mùi gắt. Khi pha loãng, chúng cho cảm giác khô, sáp, sạch, như xà phòng hay vải phơi nắng. Chúng không giống bất kỳ bông hoa nào.
Nez cũng ghi rằng Beaux muốn giữ cảm giác tươi lạnh của những vùng nước phương Bắc dưới mặt trời lúc nửa đêm. Nếu đúng vậy, thì hình ảnh ban đầu của N°5 không phải là một khu vườn. Nó là một phong cảnh lạnh.
Dưới lớp aldehyde là một bó hoa lớn, hoa nhài, hoa hồng, ngọc lan tây, trên nền gỗ và xạ hương. Nhưng bó hoa không được vẽ rõ. Nó bị phủ một làn sáng, như một bức ảnh chụp dư sáng. N°5 trở thành chai mốc của nhánh Hoa aldehyde.
Mùi trừu tượng cùng thời với hội hoạ trừu tượng
Đầu thế kỷ hai mươi, hội hoạ châu Âu đang bỏ dần hình. Năm 1915, Kazimir Malevich trưng bày Hình vuông đen ở Petrograd. Piet Mondrian đi dần tới những ô màu và đường thẳng. Tranh không còn phải giống một vật để đáng nhìn.
N°5 ra đời trong cùng không khí ấy. Người ta hay gọi nó là một mùi trừu tượng: một mùi hoa không giống bông hoa nào, một bó hoa không có hình. Nó làm với hoa điều mà hội hoạ làm với cảnh vật.
Cái tên và cái chai đi cùng một hướng. Con số thay cho tên hoa. Nhãn trắng, chữ đen, không hình vẽ. Mọi thứ đều bớt đi, cho tới khi chỉ còn cấu trúc.
Đó không phải một sự trùng hợp ngẫu nhiên. Những năm 1920 là thời người ta tin rằng bỏ bớt cũng là một cách làm ra thứ mới.
Khi một vật trở thành biểu tượng
Năm 2012, Museum of Arts and Design ở New York đưa Chanel N° 5 của Ernest Beaux vào triển lãm The Art of Scent, cạnh Jicky của năm 1889. Mùi được đặt trong bảo tàng với tên người làm và năm sáng tác, như một tác phẩm.
Cái chai thì được nhìn và chụp nhiều đến mức trở thành một hình quen. Năm 1968, Irving Penn chụp ba sản phẩm của Chanel trong một bức ảnh chỉ mang tên số lượng, tên hãng và thành phố. Tấm ảnh ấy, như chính cái chai, cũng chọn cách gọi tên khô và ngắn.
Khi một vật đi qua đủ nhiều năm, nó thôi là chính nó. Nó thành dấu hiệu cho một thời. Người ta thấy hình cái chai, hay chỉ nghe con số, là nghĩ tới cả một thế kỷ.
Năm 2021, N°5 tròn một trăm năm. Con số vẫn là con số. Nhưng giờ nó mang theo một trăm năm ký ức của những người đã ngửi.
Olfactory Art