Essays · Olfactory Art
Dành dành. Bông hoa trắng không giữ được.
Hoa ngả vàng. Mùi thì còn lại.
Dành dành trong vườn châu Á
Dành dành, Gardenia jasminoides, là một cây bụi thường xanh có gốc ở miền nam Trung Quốc, Việt Nam và các vùng lân cận. Lá dày, xanh bóng. Hoa to, cánh trắng dày như sáp, nở từ cuối xuân sang đầu hè. Ở Việt Nam, cây được trồng trong vườn, trong chậu, trước hiên nhà.
Tên chi Gardenia do nhà thực vật học John Ellis đặt vào thế kỷ 18, theo tên Alexander Garden, một bác sĩ và nhà tự nhiên học. Nhưng từ lâu trước đó, cây đã quen thuộc ở châu Á. Quả dành dành chín màu cam đỏ, được dùng để nhuộm vàng thức ăn và vải.
Mùi dành dành đậm và ngọt, dày như kem, có phần xanh của lá, phần chín của trái cây, và một nét gì đó giống nấm, giống sữa dừa. Một bông trong phòng là đủ thấy.
Nhưng bông hoa không bền. Cánh trắng ngả vàng khi hoa tàn, thường chỉ sau một hai ngày. Chạm tay vào, chỗ chạm sẽ thâm lại. Đó là một bông hoa không chịu được việc bị giữ.
Không chiết được: vì sao
Cái mỏng manh ấy cũng là lý do dành dành gần như vắng mặt trong thế giới tinh dầu. Hoa cho ra rất ít chất thơm. Cánh hoa dập nát và đổi màu nhanh trong khi xử lý. Chiết xuất dành dành thật chỉ từng được làm với lượng rất nhỏ, và nguồn của nó luôn cần được kiểm chứng.
Nên phần lớn dành dành trong lịch sử nước hoa là dựng lại. Người ta ngửi bông hoa, ghi nhận những gì mình thấy, rồi đi tìm những vật liệu khác có thể gợi ra từng phần.
Các nghiên cứu phân tích không khí quanh bông hoa sống ghi nhận linalool, methyl benzoate, những ester mùi xanh, và các lacton mùi sữa. Không chất nào là dành dành. Nhưng đặt chúng cạnh nhau đúng cách, bông hoa bắt đầu hiện ra.
Dựng lại một bông hoa trắng
Một bản dành dành dựng lại thường đứng giữa hoa nhài, hoa huệ và hoa cam, ba bông hoa trắng khác mà người làm nước hoa hiểu rõ hơn. Benzyl acetate cho phần ngọt sáng giống nhài. Các lacton cho phần sữa, phần kem. Những ester xanh cho cái tươi của lá. Và một chút mùi nấm, rất nhỏ, cho cái ẩm của cánh hoa dày.
Chi tiết mùi nấm là một quan sát đáng chú ý. Ở gần một bông dành dành thật, người ta thấy nó nếu để ý: một nét đất, hơi ẩm, không thơm theo nghĩa thông thường. Người dựng lại phải quyết định có giữ nét đó hay không. Giữ thì bông hoa thật hơn. Bỏ thì bông hoa sạch hơn, nhưng xa hơn.
Mỗi bản dành dành là một lựa chọn như vậy. Không có bản gốc để so. Chỉ có bông hoa ngoài hiên, trắng buổi sáng, vàng buổi chiều hôm sau.
Hoa ngả vàng, mùi còn lại
Có một điều ngược đời ở dành dành. Bông hoa thật thì không giữ được. Mùi dựng lại thì giữ được rất lâu, trong chai, trong ngăn tủ, trên khăn tay. Cái bền vững lại là cái không có thật.
Nhưng có lẽ đó không phải là mất mát. Mùi dựng lại không thay bông hoa. Nó giữ một buổi sáng cụ thể: lúc bông hoa còn trắng, lúc cánh còn cứng, lúc mùi còn tươi. Nó giống một tấm ảnh chụp đúng giờ, trước khi ánh sáng đổi.
Người ở Việt Nam có thể đi ra hiên và ngửi một bông dành dành thật vào đầu hè. Đó là điều mà không chai nào làm thay được. Nhưng khi mùa qua, khi cây chỉ còn lá, một mùi dựng lại có thể nhắc rằng bông hoa đã từng ở đó.
Hoa ngả vàng. Mùi còn lại. Cả hai đều là dấu vết của cùng một buổi sáng.
Olfactory Art