Essays · Olfactory Art

Xạ hương trắng. Không có con hươu nào.

Cái tên ở lại. Con vật thì không.

Hình minh hoạ hươu xạ trong sách lịch sử tự nhiên thế kỷ 19

Hươu xạ và một túi tuyến

Hươu xạ là một loài hươu nhỏ, không có sừng, sống trong rừng núi châu Á, từ Siberia qua dãy Himalaya xuống miền nam Trung Quốc. Con đực có một túi tuyến nằm dưới bụng. Chất tiết bên trong khô lại thành những hạt nâu sẫm. Đó là xạ hương theo nghĩa gốc.

Trong nhiều thế kỷ, muốn có xạ hương thì phải giết con hươu để cắt lấy túi tuyến. Thứ này đắt, nặng mùi khi còn đậm đặc, và chỉ cần một lượng rất nhỏ là đủ lan khắp một căn phòng. Người làm nước hoa pha nó thành cồn ngâm, để lâu, rồi dùng từng giọt.

Có một chi tiết gần với Việt Nam. Trong thương mại châu Âu thế kỷ 19, loại xạ hương được đánh giá cao mang tên Tonkin, tức Bắc Kỳ. Cái tên không chỉ một loài riêng. Nó chỉ một con đường buôn bán, nơi hàng từ Vân Nam và vùng núi phía bắc đi ra biển.

Hôm nay, các loài hươu xạ được Công ước CITES kiểm soát, một số quần thể ở mức bảo vệ cao nhất. Xạ hương tự nhiên gần như đã biến mất khỏi nước hoa quốc tế từ cuối thế kỷ 20. Con hươu đã rời câu chuyện.

Từ musk nitro đến musk vòng lớn

Phần thay thế bắt đầu bằng một sự tình cờ. Năm 1888, nhà hoá học Albert Baur đang nghiên cứu các hợp chất gần với thuốc nổ thì thu được một chất có mùi giống xạ hương. Đó là họ musk nitro. Chúng rẻ, bền, và được dùng rất rộng trong nửa đầu thế kỷ 20. Về sau, phần lớn bị cấm hoặc hạn chế vì lo ngại độc tính và tồn lưu trong môi trường.

Năm 1906, Heinrich Walbaum tách được muscone, phân tử tạo mùi chính của xạ hương hươu. Năm 1926, Leopold Ružička chỉ ra rằng muscone là một vòng lớn gồm mười lăm nguyên tử carbon. Công trình về các vòng lớn này góp phần đưa ông tới giải Nobel Hoá học năm 1939. Từ đó ra đời họ musk vòng lớn.

Năm 1965, các nhà hoá học của IFF tìm ra Galaxolide, một musk đa vòng. Nó rẻ, bền trong xà phòng và bột giặt, và mùi của nó sạch. Chẳng bao lâu nó trở thành musk được dùng nhiều nhất thế giới. Về sau người ta phát hiện nó trong nước thải và bùn, và ngành này dần chuyển sang những phân tử dễ phân huỷ hơn.

Mỗi thế hệ musk là một câu trả lời cho câu hỏi của thế hệ trước. Không thế hệ nào cần đến con hươu.

Vì sao gọi là trắng

Chữ trắng không đến từ màu của phân tử. Nó đến từ nơi người ta gặp mùi ấy nhiều nhất: áo sơ mi vừa giặt, khăn trải giường phơi khô, xà phòng trong phòng tắm. Galaxolide và các musk sau nó đi vào bột giặt và nước xả vải trước khi đi vào nước hoa. Mũi của cả một thế hệ học mùi ấy từ quần áo.

Vì vậy xạ hương trắng không gợi con vật. Nó gợi sự sạch sẽ, sự gần gũi, làn da sau khi tắm. Một số musk vòng lớn được mô tả như mùi vải lanh vừa giặt, hơi kim loại, hơi sáp. Không có gì của rừng núi.

Có một điều lạ nữa. Không phải ai cũng ngửi thấy mọi phân tử musk. Nhiều người không nhận ra một musk nào đó, dù người bên cạnh thấy rất rõ. Vì thế người làm nước hoa thường dùng vài loại musk cùng lúc, để mỗi người đều bắt được ít nhất một. Xạ hương trắng, theo nghĩa đó, là một mùi được dựng cho đám đông, với những cái mũi khác nhau.

Cái tên còn lại

Lịch sử của xạ hương là lịch sử của một sự thay thế trọn vẹn. Vật gốc đã đi. Phân tử thay thế cũng đã đổi nhiều lần. Chỉ có chữ là ở lại, như một cái nhãn dán trên một chiếc hộp đã đổi đồ bên trong.

Điều đó không làm mùi hôm nay kém thật. Nó chỉ khác. Mùi vải sạch là một sự thật của đời sống hiện đại, cũng như mùi túi tuyến là sự thật của một thời khác. Cả hai đều có chỗ đứng. Chỉ là khi nghe chữ xạ hương trắng, ít ai nghĩ tới một con hươu nhỏ đứng trong sương trên sườn núi.

Có lẽ đó là cách nhiều chữ trong ngôn ngữ vẫn sống. Chúng mang theo một vật đã khuất, và ta dùng chúng mỗi ngày mà không cần biết.



Thành viên Penta