Essays · Olfactory Art

Hamada Shōji. Incense Box.

Một vật đẹp vì được dùng mỗi ngày.

Hamada Shōji, Incense Box, hộp đựng hương nhỏ bằng gốm sành có nắp, làm năm 1960

© The Board of Trustees of the Tate Gallery; © The estate of Shoji Hamada · Tate


Một cái tên và một năm

Tate ở London giữ một tác phẩm mang tên Incense Box, số hiệu T12103. Người làm là Hamada Shōji. Năm làm là 1960. Chất liệu là gốm sành.

Hồ sơ trực tuyến của Tate về chiếc hộp rất ngắn. Không có đoạn giới thiệu, không có câu chuyện đi kèm. Trên trang, nó được đặt cạnh những tác phẩm khác của Hamada trong bộ sưu tập: bát trà, chén yunomi để uống trà hằng ngày, một ấm trà, một đĩa vuông, một hũ chín cạnh, một bình đựng nước cho trà đạo. Phần lớn làm trong khoảng những năm 1940 đến 1960.

Chiếc hộp vì thế đến với người xem gần như không lời. Người ta biết nó dùng để cất hương, biết ai làm và làm năm nào. Còn lại là hình dáng, màu men, sức nặng khi cầm lên, những thứ chỉ có thể biết khi đứng trước nó.

Penta không đoán thay những điều ấy. Chỉ có thể nói rằng một hộp hương, dù làm bằng gì, luôn làm cùng một việc: giữ những mẩu hương khô ráo, đậy kín, cho tới lúc được đặt lên than.

Mashiko và St Ives

Hamada Shōji sinh năm 1894, mất năm 1978. Theo V&A, ông là một trong những thợ gốm hàng đầu của phong trào Mingei, phong trào nghệ thuật dân gian Nhật Bản.

Ông gắn bó với hai người. Một là Yanagi Sōetsu, nhà tư tưởng và phê bình đã đặt nền lý thuyết cho Mingei. Hai là Bernard Leach, thợ gốm người Anh. Đầu những năm 1920, Hamada sang Anh và giúp Leach dựng lò gốm Leach Pottery ở St Ives, vùng Cornwall.

Từ năm 1924, Hamada sống và làm việc ở Mashiko, một vùng làm gốm ở phía đông bắc Tokyo. Đó là một nơi làm gốm, không phải một trung tâm nghệ thuật. Hamada chọn nơi ấy thay vì một thành phố lớn, chọn ở gần những người làm gốm để dùng hơn là gần những người sưu tầm.

Về sau, Nhật Bản công nhận ông là một Bảo vật Quốc gia Sống, danh hiệu dành cho người nắm giữ một nghề truyền thống. Một người làm gốm ở một làng gốm dân dã, được gọi là báu vật của cả nước.

Vật dùng, không phải kỳ quan

Phong trào Mingei ra đời ở Nhật đầu thế kỷ 20 như một cuộc vận động vừa xã hội vừa thẩm mỹ. V&A ghi rằng nó có chung nhiều ý tưởng với John Ruskin và William Morris ở Anh: coi trọng việc làm bằng tay, lo ngại tác động của công nghiệp hoá và sản xuất hàng loạt, và tìm cách giữ lại, làm sống lại những nghề dân gian của Nhật.

Theo tinh thần ấy, cái đẹp nằm trong những vật bình thường, được làm ra để dùng. Một cái bát ăn cơm. Một chén uống trà. Một chiếc hộp đựng hương. Không vật nào cần được đặt trên bệ. Chúng đẹp vì chúng làm tốt việc của mình, ngày này qua ngày khác.

Đặt chiếc hộp của Hamada cạnh những lư hương đồng cao hơn đầu người, hay những hộp sơn mài dát vàng của các thế kỷ trước, sẽ thấy một khoảng cách rõ. Ở những vật kia, mùi hương là dịp để phô bày. Ở đây, mùi hương là một phần của đời sống trong nhà, ngang hàng với trà và cơm.

Chiếc hộp đáng nhớ vì chính sự im lặng của nó. Bảo tàng nói về nó rất ít. Tinh thần Mingei mà người làm nó theo đuổi coi trọng những vật không cần nói nhiều. Và mùi hương từng nằm bên trong, như mọi mùi hương, đã đi đâu đó từ lâu. Còn lại là một chiếc hộp gốm, đủ bền để được mở ra thêm nhiều lần nữa.



Thành viên Penta