Essays · Olfactory Art

Hàn Quốc, đầu thời Joseon. Incense box.

Trước khi thành khói, hương cần một chỗ để chờ.

Incense box, Hàn Quốc đầu thời Joseon: hộp đựng hương nhỏ bằng sắt khảm vàng và bạc

The Metropolitan Museum of Art, Rogers Fund, 1921 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art


Một vật nhỏ trong một bảo tàng lớn

Chiếc hộp nằm trong bộ sưu tập nghệ thuật châu Á của Bảo tàng Metropolitan ở New York. Bảo tàng mua nó năm 1921, bằng quỹ Rogers Fund. Hôm nay, hình ảnh của nó được công bố ở dạng truy cập mở, ai cũng có thể xem và dùng.

Nó rất nhỏ. Cao 3,5 cm, rộng 11,7 cm, sâu 6,4 cm. Đặt trên bàn, nó thấp hơn một cuốn sổ tay. Cầm lên, nó vừa trong một bàn tay.

Bảo tàng ghi niên đại thế kỷ 14 đến thế kỷ 15, xếp vào đầu thời Joseon. Triều Joseon bắt đầu năm 1392, khi thay thế triều Goryeo. Một chiếc hộp làm trong khoảng ấy có thể đã ra đời ở ranh giới giữa hai triều đại, khi đời sống tôn giáo và lễ nghi trên bán đảo đang chuyển mình.

Người làm ra nó không để lại tên. Chỉ có chất liệu, kích thước và kỹ thuật.

Sắt, vàng và bạc

Bảo tàng mô tả chất liệu ngắn gọn: sắt khảm vàng và bạc.

Kỹ thuật khảm kim loại vào sắt đòi hỏi nhiều công đoạn. Người thợ khắc những rãnh rất mảnh lên bề mặt sắt, rồi đặt sợi vàng hoặc bạc vào rãnh và gõ cho chúng bám chặt. Khi hoàn tất, những đường sáng của kim loại quý nằm phẳng trên nền sắt sẫm. Ở Hàn Quốc, kỹ thuật này có một truyền thống dài trên đồ đồng và đồ sắt.

Điều khiến lựa chọn chất liệu đáng chú ý là sự tương phản. Sắt nặng, tối, dễ gỉ, là thứ của việc làm hằng ngày. Vàng và bạc sáng, bền, là thứ của nghi lễ và của cải. Trên chiếc hộp, chúng không tách nhau. Chúng nằm chung một mặt phẳng, tạo thành một bề mặt vừa cứng cáp vừa quý giá.

Penta không mô tả họa tiết cụ thể trên nắp hộp ở đây, vì bảo tàng không ghi lại chúng bằng lời. Chỉ biết rằng những đường vàng bạc ấy đã được đặt vào bằng tay, từng đoạn một.

Hộp hương và lư hương

Trong các nghi lễ đốt hương ở Đông Á, lư hương thường không đứng một mình. Bên cạnh nó là hộp hương, nơi cất những mẩu hương hay bột hương chưa dùng. Người làm lễ mở hộp, lấy một chút, đặt lên than trong lư. Hộp đóng lại. Khói bay lên.

Ở bán đảo Triều Tiên, hương có mặt trong các nghi lễ Phật giáo thời Goryeo và trong nghi thức cúng tổ tiên thời Joseon. Dù nghi lễ đổi, đôi vật ấy vẫn giữ vai trò: một thứ giữ, một thứ đốt.

Chiếc hộp của Met thuộc về vế thứ nhất. Nó không có lỗ thoát khói, không cần chịu nhiệt. Nó chỉ cần kín và bền. Việc dành vàng bạc cho một vật như vậy cho thấy hương được coi trọng từ trước khi nó cháy.

Vì sao chiếc hộp đáng nhớ

Phần lớn câu chuyện về mùi hương nói về khoảnh khắc mùi toả ra. Chiếc hộp này nói về khoảng thời gian trước đó, lúc mùi còn đóng kín, còn nguyên, chưa ai ngửi.

Thời gian ấy thường bị bỏ qua. Người ta nhớ làn khói, nhớ mùi lan trong phòng, ít ai nhớ chiếc hộp đã giữ hương bao lâu trước đó. Nhưng chính khoảng chờ ấy quyết định mùi còn tốt hay không. Hương để hở sẽ nhạt, sẽ ẩm, sẽ nhiễm mùi khác. Chiếc hộp sắt kín là câu trả lời cho một vấn đề rất thực tế.

Sáu thế kỷ sau, nắp hộp đã đóng từ lâu. Không còn hương bên trong. Nhưng hình dáng của nó vẫn kể về một thói quen: giữ gìn thứ sẽ mất đi, và làm việc giữ gìn ấy bằng những vật liệu quý nhất có thể.



Thành viên Penta