Essays · Olfactory Art
Helga Griffiths. Essence of Coal.
Than là một khu rừng đã ngủ rất lâu.
© Helga Griffiths · Helga Griffiths (official site)
Năm cuối cùng của than
Năm 2018, nước Đức chấm dứt khai thác than đá dưới lòng đất. Với vùng Ruhr, nơi các mỏ than đã định hình thành phố, nhà máy và cả đời sống của nhiều thế hệ, đó là một dấu mốc lớn. Một nghề kéo dài hàng trăm năm dừng lại.
Cùng năm đó, tại Kunstmuseum Mülheim an der Ruhr, nghệ sĩ Helga Griffiths trưng bày Essence of Coal. Tác phẩm được bảo tàng trưng bày lại vào năm 2022.
Tên đầy đủ của nó có con số 18C. Chữ C là ký hiệu hóa học của carbon, nguyên tố làm nên than. Số 18 là năm 2018. Tên tác phẩm vì thế vừa là một công thức vừa là một ngày tháng: carbon, năm nó thôi được đào lên.
Chưng cất một khối đen
Essence of Coal gồm nhiều phần. Phần đầu là một buổi chưng cất: than được đưa qua quá trình tách để lấy ra một tinh chất. Việc này được thực hiện dưới sự giám sát của giáo sư hóa học Michael Reggelin. Một video ghi lại toàn bộ quá trình, để người xem thấy khối đen dần thành chất lỏng.
Phần thứ hai là nước hoa. Từ tinh chất than, nhà điều hương Karl-Heinz Bork làm ra một mùi. Theo trang của nghệ sĩ, mùi ấy gợi cùng lúc rừng nguyên sinh và cảnh quan mỏ than. Nó được nghĩ như một kho ký ức của cả một thời kỳ.
Hai hình ảnh ấy không mâu thuẫn. Than được hình thành từ thực vật của những khu rừng rất cổ, bị vùi dưới đất và nén lại qua thời gian dài. Mỏ than là nơi con người đào lên những khu rừng ấy. Một mùi gợi cả rừng lẫn mỏ là một mùi đi dọc suốt đời của vật liệu.
Trong sắp đặt, nước hoa không đứng như một món hàng. Nó là một vật để ngửi và để nhớ, đặt cạnh video của chính quá trình đã sinh ra nó.
Từ than đến kim cương
Phần thứ ba của tác phẩm đi theo một hướng khác. Bernd Mildenberger và Thorsten Stühler của Battuta tạo ra kim cương nhân tạo từ vật liệu chứa carbon, dưới áp suất và nhiệt độ rất cao. Một video thứ hai ghi lại quá trình này.
Đặt cạnh nhau, hai video kể hai số phận của cùng một nguyên tố. Than mềm, đen, có vân lớp. Kim cương cứng, trong, quý. Cả hai đều là carbon. Khác nhau chỉ ở cách các nguyên tử được sắp xếp, và ở những gì đã xảy ra với chúng.
Phần cuối là một sắp đặt ánh sáng ba chiều, được điều khiển để thay đổi liên tục. Người xem đi trong đó và gặp lần lượt bốn yếu tố: lửa, đất, khí, nước. Đó cũng là những thứ đã đi qua than trong suốt lịch sử của nó, từ khu rừng đến lò luyện.
Giữ lại một cảnh quan bằng mùi
Khi một ngành công nghiệp kết thúc, cảnh quan của nó thay đổi rất nhanh. Tháp giếng mỏ được tháo hoặc thành bảo tàng. Đống xỉ được phủ cỏ. Những người thợ mỏ già đi. Thứ mất sớm nhất thường là thứ không ai nghĩ đến việc lưu trữ: mùi của bụi than trong không khí, mùi của áo quần thợ mỏ về nhà.
Griffiths chọn lưu trữ chính thứ ấy, nhưng bằng một con đường vòng. Bà không thu mùi của mỏ. Bà chưng cất chính vật liệu, và để mùi của nó nói về nơi nó đến.
Cùng năm ấy, bà còn làm một việc khác với cùng chủ đề: xuống mỏ than cuối cùng còn hoạt động và niêm phong không khí của nó trong một ống thủy tinh. Tác phẩm ấy là L'Air du Charbon. Nếu Essence of Coal hỏi vật liệu còn giữ gì, thì L'Air du Charbon hỏi nơi chốn còn giữ gì.
Essence of Coal không khóc thương một nghề nặng nhọc, cũng không ca ngợi nó. Nó chỉ làm một việc: không để carbon ra đi mà không để lại mùi.
Olfactory Art