Essays · Olfactory Art
Peter de Cupere. Smoke Cloud.
Bên trong đám mây trắng là mùi của đường phố.
© Peter de Cupere · Peter de Cupere (official artist site)
Một đám mây có thang
Smoke Cloud là một tác phẩm sắp đặt của Peter de Cupere, nghệ sĩ người Bỉ làm việc với mùi từ hơn hai mươi năm. Tác phẩm bắt đầu từ năm 2013. Hình dạng của nó đơn giản đến mức gần như trẻ con: một đám mây trắng lơ lửng trong phòng trưng bày.
Nhưng đám mây không chỉ để nhìn. Bên dưới có một cái thang. Người xem được mời leo lên, đưa đầu qua một lỗ mở ở giữa đám mây. Khi đầu đã ở bên trong, họ bị bao quanh bởi màu trắng và một mùi họ không ngờ tới: mùi của không khí ô nhiễm, khói xe, khí thải.
Đó là toàn bộ cơ chế của tác phẩm. Một hình ảnh dịu dàng ở bên ngoài. Một mùi quen thuộc và khó chịu ở bên trong. Người xem phải tự trèo lên để biết.
Cử chỉ leo thang có ý nghĩa riêng. Không ai bị ép phải ngửi. Người xem chủ động bước vào, rồi mới phát hiện điều mình vừa bước vào. Tò mò đưa họ lên. Mùi đưa họ về lại mặt đất.
Mùi đổi theo thành phố
Smoke Cloud đi qua nhiều nơi. Năm 2015, tác phẩm có mặt trong triển lãm The Importance of Being… tại Museo de Arte Contemporáneo ở Buenos Aires, Argentina, từ 17 tháng 7 đến 12 tháng 9. Triển lãm tập hợp khoảng bốn mươi nghệ sĩ Bỉ ở nhiều lĩnh vực, như một lời giới thiệu về nghệ thuật đương đại của Bỉ tới Nam Mỹ. Sau đó triển lãm tiếp tục sang Rio de Janeiro, Brazil, từ cuối năm 2015 sang đầu năm 2016.
Theo các bài giới thiệu tác phẩm, đám mây còn được trưng bày ở nhiều thành phố Nam Mỹ khác và ở Hà Lan. Điều đáng chú ý là De Cupere điều chỉnh cường độ mùi theo từng địa điểm. Ở Hà Lan, mùi là loại khí thải đã qua lọc của xe đời mới. Ở Havana, nơi những chiếc xe Mỹ đời cũ vẫn chạy khắp phố, mùi đậm và nặng hơn nhiều.
Chi tiết này đổi hẳn cách đọc tác phẩm. Smoke Cloud không mang một mùi ô nhiễm chung chung. Nó mang mùi ô nhiễm của đúng nơi nó đang treo. Người xem ở mỗi thành phố gặp lại chính không khí mình vừa đi qua trên đường tới bảo tàng, chỉ đậm đặc hơn và bị nhốt trong một hình trắng.
Vì thế đám mây không phải một biểu tượng trừu tượng về môi trường. Nó là một mẫu thử. Một lát cắt của bầu không khí địa phương, đặt ngang tầm mũi.
Thứ ta không còn ngửi thấy
Mùi khói xe là một trong những mùi quen nhất của đời sống thành phố. Quen đến mức ta gần như không còn nhận ra nó. Mũi thích nghi rất nhanh. Sau vài phút ở ngoài đường, mùi ấy lùi về nền, không còn là thông tin nữa.
Smoke Cloud lấy lại cho mùi ấy vị trí của một thông tin. Bằng cách đặt nó vào một chỗ không ai chờ đợi, bên trong một đám mây trắng trong một phòng trưng bày sạch sẽ, tác phẩm buộc người xem ngửi lại cái đã quen. Theo cách mô tả thường gặp về tác phẩm, mục đích là đánh thức người xem trước một vấn đề họ sống cùng mỗi ngày nhưng đã thôi để ý.
Hình ảnh đám mây cũng không được chọn tình cờ. Mây là thứ ta quen gắn với trời sạch, với nước, với sự nhẹ nhõm. Trong nhiều thành phố, đám mây ta nhìn thấy mỗi ngày cũng có thể là khói, bụi, sương lẫn khí thải. Tác phẩm không cần giải thích điều đó. Nó chỉ cho người xem một đám mây và một cái mũi.
Smoke Cloud không đưa ra giải pháp. Không có bảng số liệu, không có khẩu hiệu. Tác phẩm dừng ở chỗ người xem rút đầu ra khỏi đám mây, bước xuống thang, và bỗng thấy không khí trong phòng khác đi. Có lẽ không khí không đổi. Chỉ có mũi của họ, trong vài phút, đã được trả lại sự chú ý.
Olfactory Art