Essays · Photography
Irving Penn. Cigarettes.
Thứ người ta vứt đi, Penn in bằng bạch kim.
Fraenkel Gallery · Fraenkel Gallery
Nhặt từ vỉa hè
Năm 1971, Alexey Brodovitch, người thầy và người dẫn đường của Irving Penn trong nghề ảnh, qua đời vì ung thư. Chưa đầy một năm sau, Penn bắt đầu làm một việc lạ với một nhiếp ảnh gia thời trang nổi tiếng nhất nước Mỹ: ông đi dọc các con phố New York và nhặt những mẩu thuốc lá người ta vứt trên vỉa hè.
Ông mang chúng về studio. Mẩu nào cũng dơ, dẹp, cháy dở, mỗi mẩu cong vênh theo một kiểu. Penn đặt từng mẩu riêng ra, chụp cận, rất gần, như chụp một món đồ trang sức hay một bức tượng nhỏ.
Các tấm ảnh được đặt tên đơn giản theo số thứ tự và nơi chốn: Cigarette No. 37, New York. Cigarette No. 69, New York. Tất cả được chụp năm 1972. Không có câu chuyện kèm theo, không có ai trong khung hình. Chỉ có vật, và dấu vết của những người đã hút nó.
Rác in bằng kim loại quý
Điều khiến loạt ảnh này khác hẳn những bức ảnh rác thông thường là cách Penn in. Ông dùng kỹ thuật in bạch kim và paladi, một quy trình cũ từ thế kỷ 19 mà gần như đã bị bỏ quên. Muối kim loại được quét lên giấy, phơi tiếp xúc dưới đèn, tạo ra một dải xám rất rộng, mềm, ấm, gần như không có điểm đen tuyệt đối.
Quy trình này chậm và tốn kém. Một số bản in trong loạt thuốc lá được làm tới năm 1977, nhiều năm sau ngày chụp. Có những bản khổ lớn, dán trên nhôm, đóng khung tới khoảng 80 x 65 cm. Một mẩu thuốc dài vài centimet vì vậy hiện ra trên tường lớn như một khối kiến trúc.
Đặt rác vào kim loại quý là một cử chỉ vừa nghiêm túc vừa mỉa mai. Penn không làm đẹp mẩu thuốc. Ông giữ nguyên vết cháy, nếp nhăn, vết bẩn. Nhưng chất lượng của bản in buộc người xem nhìn chúng lâu như nhìn một món đồ cổ.
Mảnh vỡ của một thời
Năm 1975, Museum of Modern Art ở New York trưng bày những mẩu thuốc lá của Penn. Người phụ trách nhiếp ảnh của bảo tàng khi ấy, John Szarkowski, gợi ý rằng người xem có thể đọc chúng như những ẩn dụ: mảnh vỡ của tượng cổ, mảnh kiến trúc, hay trang phục bị vứt lại của vua chúa và người làm trò. Cách đọc ấy mở ra một khoảng rộng cho những thứ chỉ dài bằng đốt ngón tay.
Năm 1990, Fraenkel Gallery ở San Francisco mở triển lãm 14 Cigarettes, từ ngày 5 tháng 9 đến 20 tháng 10, trưng bày mười bốn tấm trong loạt này. Đến lúc ấy, những mẩu thuốc lá đã trở thành một phần quen thuộc trong sự nghiệp của Penn, bên cạnh ảnh thời trang cho Vogue và chân dung.
Thời điểm của loạt ảnh cũng đáng để ý. Đầu thập niên 1970, Penn đang dịch chuyển từ ảnh thời trang sang những bản in nghệ thuật do chính ông làm trong phòng tối. Cigarettes là một trong những dấu mốc rõ nhất của bước chuyển đó.
Nhiều người đọc loạt ảnh này trong bóng của sự mất mát Penn vừa trải qua. Penn không giải thích. Ảnh không có chữ, và nỗi buồn nếu có thì nằm ở cách ông chọn nhìn: gần, chậm, không ghê sợ.
Vì sao một mẩu thuốc đáng nhớ
Loạt Cigarettes nằm giữa hai thế giới. Nó là ảnh tĩnh vật, cẩn trọng, gần như cổ điển. Và nó là ảnh đường phố, chỉ khác là con người đã rời đi, để lại đúng một thứ. Người xem được mời nhìn vào thứ mình vẫn giẫm qua mỗi ngày.
Ở những bức ảnh khác, như tĩnh vật ba món Chanel, Penn làm cho vật mới trở nên đáng khao khát. Ở đây ông làm điều ngược lại. Ông cho thấy vật sau khi khao khát đã được thoả mãn và bị vứt đi. Hai hướng ấy cùng một con mắt.
Photography