Essays · Olfactory Art

Jonathan Baldock. Grave Goods.

Đồ chôn theo người chết. Và mùi thì cũng ra đi.

Jonathan Baldock, Grave Goods: bình gốm stoneware tráng men nhiều màu gắn tay chân bằng gốm, bên trong chứa thảo mộc

Những chiếc bình có tay chân

Mùa xuân năm 2022, Nicelle Beauchene Gallery ở New York trưng bày Grave Goods của Jonathan Baldock, nghệ sĩ người Anh. Triển lãm mở từ ngày 3 tháng 3 đến ngày 2 tháng 4.

Giữa phòng là chín chiếc bình gốm stoneware tráng men. Màu của chúng không trầm lặng như người ta thường nghĩ về đồ tang: có đỏ thẫm, có xanh coban, có những mảng men sáng. Từ thân bình chìa ra những bộ phận cơ thể bằng gốm. Một bàn chân. Vài ngón tay. Một cái tai. Một cái lưỡi.

Những bộ phận ấy được đúc từ chính cơ thể của Baldock. Ngón tay là ngón tay ông, bàn chân là bàn chân ông. Nghệ sĩ đã để lại một phần hình dạng của mình trên những chiếc bình dành cho cái chết.

Một chiếc tên là Unfurl, màu đỏ sẫm, thân bình nhăn và cuộn như một cơ quan nội tạng bị ép lại. Một chiếc khác tên Boo-Boo, gắn một bàn chân xanh coban. Tên gọi nghe như trò đùa trẻ con. Đó là cách Baldock làm việc: nói về chuyện nặng bằng một giọng nhẹ, đôi khi hài hước một cách tối.

Thảo mộc trong lòng bình

Bên trong những chiếc bình là thảo mộc. Hương thảo, oải hương, ngải đắng, ngải cứu, tía tô đất, hoa cỏ thi. Đây là những loại cây từ lâu gắn với tang lễ và với việc giữ gìn người đã khuất ở nhiều vùng châu Âu. Người ta đặt chúng vào quan tài, lên mộ, để nhớ và để tiễn.

Người xem được mời cúi xuống, đưa mũi lại gần miệng bình. Không có biển cấm chạm, không có khoảng cách an toàn. Muốn biết tác phẩm, phải đến sát nó như đến sát một người.

Nhưng có một điều người xem đến muộn sẽ nhận ra. Người viết bài cho The Brooklyn Rail đến vài tuần sau khai mạc và thấy mùi đã gần như bay hết. Thảo mộc khô vẫn nằm đó, nhưng không còn nói nhiều.

Có thể coi đó là một thiếu sót của trưng bày. Cũng có thể coi đó là phần thật nhất của tác phẩm. Một triển lãm về cái chết mà mùi của nó cũng chết dần theo lịch trưng bày. Ai đến sớm ngửi được nhiều. Ai đến muộn chỉ còn thấy vật.

Hòm thánh tích và tấm thảm treo

Trên tường có những tác phẩm nhỏ hơn mà Baldock gọi là reliquaries, tức hòm đựng thánh tích. Trên nền vải bố thô là những khuôn mặt gốm bị ép dẹt, những bàn chân, những ngón tay. Trong nhà thờ châu Âu, hòm thánh tích giữ một mẩu xương, một sợi tóc của vị thánh. Ở đây, thứ được giữ là hình dạng cơ thể của chính nghệ sĩ, lúc ông còn sống.

Hai tấm treo lớn tên Seasons in the Sun và In Your Face được may bằng tay, từ nỉ màu kẹo bông và vải bố. Chúng gợi tới hội hoạ đầu thời Phục Hưng: những cánh đồng hoa nhỏ li ti kiểu millefleur, bố cục như bức phù điêu dài hay tấm bàn thờ. Từ mặt vải phẳng, những cái đầu không miệng và những bàn tay gốm nhô ra.

Baldock quen làm việc với nhiều chất liệu cùng lúc: vải, gốm, may, dệt, đắp. Người viết The Brooklyn Rail thấy trong triển lãm dấu vết của văn hoá dân gian Bắc Âu, của sân khấu Bauhaus, của nhạc pop thập niên 1970. Những nguồn ấy rất xa nhau, nhưng triển lãm không rời ra, vì cùng một sự tỉ mỉ và cùng một nụ cười hơi tối.

Đồ đi theo người chết

Grave goods là đồ tuỳ táng, những vật được chôn cùng người chết. Từ Ai Cập cổ đến các nấm mộ thời đồ đồng, người ta đặt vào mộ bình, bát, trang sức, thức ăn, cho chuyến đi sau cùng. Khảo cổ học đọc lại đời sống của người xưa phần lớn qua những vật ấy.

Baldock mượn cái tên, nhưng lật ngược nó. Những chiếc bình của ông không nằm dưới đất. Chúng đứng trong phòng trưng bày, dưới đèn, giữa người sống. Và thứ chúng mang theo không phải vàng bạc, mà là một vài nắm cỏ khô có mùi.

Mùi làm cho chủ đề cái chết trở nên gần. Nhìn một chiếc bình, ta có thể đứng xa. Ngửi một chiếc bình, ta phải cúi xuống, hít vào, để một phần của vật đi vào cơ thể mình. Đó là một cử chỉ thân mật, gần như một lời chào tiễn.

Rồi mùi phai. Chiếc bình còn đó, bàn chân gốm còn đó, nhưng thứ sống nhất trong tác phẩm đã rời đi trước. Baldock không giải thích điều ấy. Căn phòng tự nói. Nhiều nghệ sĩ khác cũng đi tìm mùi của cái chết, như Eric Fong với Thanatos, nhưng ít ai để chính mùi ấy chết đi trước mắt người xem.



Thành viên Penta