Essays · Olfactory Art

Joseph-Marie Vien. Allegory of Smell.

Mùi nào cũng từng đi một quãng đường.

Joseph-Marie Vien, Allegory of Smell: người phụ nữ đội khăn xếp nằm tựa, tiểu thiên thần đưa vòng hoa, lư hương bốc khói phía sau

The Metropolitan Museum of Art, Gift of J. Pierpont Morgan, 1906 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art


Một bản nháp vẽ nhanh

Tấm giấy nhỏ, cao chưa đến 32 cm, rộng hơn 22 cm. Trên đó là sơn dầu, quệt nhanh, nhiều chỗ để lộ nét bút. Không có đường viền cẩn thận, không có chi tiết mịn. Đây là một phác thảo, không phải một bức tranh hoàn chỉnh.

Một người phụ nữ nằm tựa trên nệm, áo trắng ngà rủ xuống, vai để trần. Đầu bà quấn một chiếc khăn xếp màu vàng. Một tay đưa lên trán, mắt ngước lên, như vừa bị một thứ gì đó làm cho sững lại. Tay kia buông ra phía trước.

Bên phải, một tiểu thiên thần có cánh bay xuống, đưa về phía bà một vòng hoa hồng và lá. Phía sau, trên một bệ đá, một chiếc lư lớn đang bốc khói, khói cuộn lên giữa những cột đá mờ.

Tất cả được vẽ bằng những màu ấm: vàng, nâu đỏ, trắng ngà. Không khí trong tranh như đặc lại vì khói.

Vien ở Rome

Joseph-Marie Vien sinh ở Montpellier năm 1716 và mất ở Paris năm 1809. Ông sống qua gần trọn thế kỷ 18 và bước sang thế kỷ 19, qua cả cuộc Cách mạng Pháp. Trong lịch sử hội hoạ, ông thường được nhắc đến như người đi trước của trường phái tân cổ điển, và là thầy của Jacques-Louis David.

Phác thảo này có ghi dòng chữ Vien ft. Romae, nghĩa là Vien vẽ, ở Rome. Cách ghi bằng tiếng Latin ấy cũng là một cử chỉ cổ điển. Nó được làm trong những năm 1775 đến 1781, khi Vien làm giám đốc Học viện Pháp ở Rome, nơi đào tạo những hoạ sĩ trẻ đoạt giải của nước Pháp.

Theo Bảo tàng Metropolitan, bức phác thảo không gắn trực tiếp với một bức tranh hoàn chỉnh nào đã biết. Nó là một nghiên cứu chuẩn bị, một ý tưởng được thử trên giấy. Có thể nó thuộc về một dự án trang trí, có thể chỉ là một bài tập của hoạ sĩ với đề tài năm giác quan. Không ai biết chắc.

Tờ giấy về sau nằm trong một bộ sưu tập nghệ thuật trang trí lớn của Georges Hoentschel, một nhà trang trí và buôn đồ nghệ thuật ở Paris. J. Pierpont Morgan mua lại bộ sưu tập ấy, rồi tặng cho Bảo tàng Metropolitan năm 1906.

Ba vật chỉ về một vùng đất

Để vẽ một giác quan, hoạ sĩ ngụ ngôn cần những vật mà người xem đọc được ngay. Vien chọn ba thứ: lư hương, vòng hoa, và chiếc khăn xếp.

Lư hương và vòng hoa là hai cách quen thuộc để nói về mùi. Một bên là mùi do con người đốt lên, khói của nhựa thơm, của gỗ. Một bên là mùi cây cỏ tự toả ra. Hai nguồn ấy gần như bao trùm mọi mùi thơm mà người châu Âu thế kỷ 18 biết đến.

Chiếc khăn xếp thì khác. Nó không toả mùi. Nó chỉ đường. Theo cách đọc của Bảo tàng Metropolitan, nó tượng trưng cho châu Á, nơi xuất phát của hương trầm và những món hàng thơm khác. Người phụ nữ trong tranh vì thế vừa là khứu giác, vừa là phương Đông, hai ý được gói vào một hình người.

Cách nhìn ấy thuộc về thời của nó. Châu Âu thế kỷ 18 nhìn phương Đông qua hàng hoá, qua những gì tàu buôn mang về, và thường tưởng tượng nhiều hơn là biết. Nhưng nó cũng ghi lại một sự thật lịch sử: phần lớn những mùi quý nhất ở châu Âu thời ấy đã đi rất xa mới đến được căn phòng của người ngửi.

Khi đặt cạnh tranh khứu giác của những hoạ sĩ Pháp đi trước như François Boucher, phác thảo của Vien cho thấy mùi hương vẫn là đề tài của hội hoạ hàn lâm cuối thế kỷ 18. Chỉ là bút pháp đã nhanh hơn, và câu chuyện đã xa hơn: không còn chỉ là một bông hoa trong vườn, mà là cả một con đường thương mại.



Thành viên Penta