Essays · Olfactory Art

Jost Amman. The Sense of Smell.

Một mùi hương, và cái khung lớn hơn nó.

Jost Amman, The Sense of Smell: người phụ nữ cầm nhành hoa sát mũi trong khung trang trí hình bầu dục, chữ OLFACTVS bên dưới

© Victoria and Albert Museum, London · Victoria and Albert Museum (V&A)


Một tờ giấy nhỏ hơn bàn tay

Bản in The Sense of Smell ở Victoria and Albert Museum chỉ cao khoảng 8 cm, rộng khoảng 6 cm. Tờ giấy đã bị cắt sát mép từ trước khi vào bảo tàng. Nó đến V&A từ bộ sưu tập Rosenheim và được ghi sổ năm 1923.

Đây là một tờ trong loạt The Five Senses, năm giác quan, làm ở Đức vào cuối thế kỷ 16. V&A giữ đủ cả loạt. Mỗi giác quan là một người phụ nữ trong một ô bầu dục, mỗi ô có một khung trang trí riêng, mỗi khung có một chữ Latin bên dưới. Thị giác cầm gương. Thính giác ôm đàn. Vị giác đưa trái cây lên miệng. Khứu giác cầm hoa.

Trong ô của khứu giác, người phụ nữ đang bước nhanh qua một vùng quê. Váy cô bay về phía sau. Một tay đưa nhành hoa nhỏ lên sát mũi, tay kia ôm một giỏ đầy hoa. Bên cạnh cô, một con vật nhỏ nhảy lên, dáng như một con chó. Phía sau là tường thành, mái vòm, những vòm đá đổ nát. Tất cả được khắc bằng những nét mảnh, dày đặc, trên một diện tích không lớn hơn con tem thư là bao.

Hai người thợ, hai kỹ thuật

Bảo tàng ghi hai tên. Jost Amman làm phần khắc axit, tức là phần hình người và phong cảnh. Stefan Herman khắc phần khung bằng dao khắc. Hai kỹ thuật cho hai loại nét khác nhau. Khắc axit cho nét mềm, gần với nét bút vẽ. Khắc chạm cho đường cong sắc và đều, hợp với những hoạ tiết trang trí đối xứng.

Jost Amman sinh ở Zürich năm 1539 và mất ở Nuremberg năm 1591. Ông chuyển tới Nuremberg khoảng năm 1560 và làm việc cho Virgil Solis, một trong những người làm tranh minh hoạ sách lớn nhất thời đó. Về sau, chính Amman trở thành một trong những người minh hoạ sách làm nhiều nhất ở Đức. Khoảng 1.500 bản in được gắn với tên ông. Một học trò của ông từng kể rằng trong bốn năm, Amman vẽ nhiều tới mức một xe chở cỏ cũng không chở hết.

Tác phẩm được nhớ nhất của ông là cuốn Ständebuch, in ở Frankfurt năm 1568, tập tranh khắc gỗ về các nghề nghiệp thời đó: thợ in, thợ giày, thợ bạc, người bán thuốc. Amman là người vẽ đời sống hằng ngày. Ông quen nhìn người ta cầm dụng cụ, đứng trước quầy, làm một việc cụ thể bằng tay.

Năm giác quan như một mẫu hình

Vẽ năm giác quan thành năm hình người là một thói quen phổ biến của tranh in phương Bắc thế kỷ 16 và 17. Tranh in nhỏ thời đó thường được mua theo bộ, dán vào album, hoặc dùng làm mẫu cho những người làm đồ trang trí. Một tờ giấy nhỏ như thế này có thể đi rất xa, được chép lại, được đưa vào những đồ vật khác.

Vì vậy mỗi giác quan cần một vật dễ nhận. Với khứu giác, vật ấy là hoa, và thường có thêm con chó, con vật sống bằng mũi. Những thứ này lặp lại qua nhiều loạt tranh của nhiều nghệ sĩ khác, như bản khứu giác của Adriaen Collaert theo Maarten de Vos. Người xem thời đó đọc được ngay, như đọc một ký hiệu.

Điều khác ở bản của Amman là tỷ lệ. Khung chiếm gần hết tờ giấy. Cảnh chính bị đẩy vào giữa, nhỏ lại. Ở chân khung là một trái tim, hai bên là chữ OLFAC và TVS. Đây là một tờ giấy về trang trí nhiều ngang với một tờ giấy về giác quan.

Vì sao đáng nhìn lại

Bốn trăm năm sau, tờ giấy này cho thấy một điều giản dị: con người đã tìm cách vẽ mùi từ rất lâu, và cách đầu tiên luôn là vẽ cử chỉ. Không ai vẽ được mùi hoa. Người ta vẽ một người đang ngửi.

Cử chỉ ấy vẫn còn quen với chúng ta. Cúi xuống một bông hoa. Nâng một nhành lá lên mũi. Nhắm mắt lại một chút. Bản in của Amman giữ nó lại trong một khoảng giấy nhỏ hơn lòng bàn tay, giữa một khung xoắn phức tạp của thời Phục hưng phương Bắc.

Người xem hôm nay có thể nhìn nó như một vật trang trí. Hoặc như một bằng chứng rằng khứu giác, giác quan khó vẽ nhất, đã có chỗ của nó trong bộ năm, ngang hàng với mắt và tai.



Thành viên Penta