Essays · Olfactory Art

Maki Ueda. Olfactory Labyrinth ver. 5: Invisible Footprints.

Mỗi bước chân là một lời nhắn cho người đến sau.

Maki Ueda, Olfactory Labyrinth ver. 5: Invisible Footprints, người xem mang dép màu bước trong phòng trưng bày

© Maki Ueda · Maki Ueda (official site)


Bảy đôi dép, bảy mùi

Ở lối vào, người xem được mời chọn một đôi dép. Dép có bảy màu. Mỗi màu gắn với một mùi. Xanh lá là cis 3 hexenol, phân tử cho mùi cỏ vừa cắt. Xanh nhạt là tinh dầu khuynh diệp. Xanh dương là hương thảo. Đỏ là lavandin, một giống lai của oải hương. Cam là tinh dầu cam. Vàng là limonene. Nâu là tinh dầu lá thông.

Đế dép được ấn lên một khay mực đặc biệt do Maki Ueda tự thiết kế. Mực không màu. Dung môi cũng do bà tự pha, để giữ tinh dầu bám lên sàn mà không để lại vệt nhìn thấy được. Người xem bước vào phòng. Họ không thấy mình đang để lại gì.

Nhưng họ đang để lại một đường đi. Mỗi bước là một chấm mùi. Nhiều bước nối nhau thành một vệt. Nhiều người đi qua, sàn nhà dần phủ một mạng lưới những lối đi chồng lên nhau, mỗi lối một mùi.

Người đến sau có thể làm điều ngược lại. Họ cúi xuống, gần sát mặt sàn, và lần theo một vệt mùi của người khác. Tư thế ấy giống một con chó đang đánh hơi. Tác phẩm cố ý dẫn người xem vào đúng tư thế đó.

Một mê cung không có tường

Olfactory Labyrinth là một loạt tác phẩm Ueda phát triển qua nhiều phiên bản. Các phiên bản trước dựng mê cung bằng vách ngăn hoặc bằng những điểm mùi treo trong không gian, như phiên bản thứ tư với lưới lọ mùi về hoa anh đào. Người xem tìm đường bằng mũi thay vì mắt.

Phiên bản thứ năm bỏ tường đi. Mê cung không được dựng sẵn. Nó do chính người xem vẽ ra, từng bước một. Không ai biết trước lối nào sẽ hình thành. Một căn phòng trống vào buổi sáng có thể thành một bản đồ dày đặc vào buổi chiều.

Tác phẩm ra mắt trong triển lãm cá nhân của Ueda tại Kiyosu Haruhi Museum of Art, Nhật Bản, từ ngày 12 tháng 10 đến ngày 8 tháng 12 năm 2019. Giám tuyển là Nana Fujimoto. Công ty Yamamoto Perfumery hỗ trợ phần chất liệu mùi.

Năm 2020, Invisible Footprints lọt vào nhóm chung kết giải Sadakichi của Art and Olfaction Awards, hạng mục dành cho những thử nghiệm với mùi hương trong nghệ thuật.

Loài vật nói chuyện bằng mũi

Điểm xuất phát của Ueda là quan sát loài chó. Chó dùng mùi để đánh dấu lãnh thổ, nhận ra từng cá thể, tìm bạn đời. Một cột đèn trên phố, với chó, là một bảng tin dày chữ. Mỗi con đi qua để lại một dòng. Con sau đến đọc, rồi viết thêm.

Con người có mũi, nhưng gần như không dùng nó để nói chuyện với nhau. Ta nói bằng lời, bằng chữ, bằng hình ảnh. Mùi cơ thể của ta, nếu có, thường bị che đi. Câu hỏi của tác phẩm rất thẳng: nếu con người thử giao tiếp bằng mùi như loài vật, điều gì sẽ xảy ra?

Câu trả lời không nằm trong một văn bản giải thích. Nó nằm ở hành vi của người xem trong phòng. Có người đi nhanh, không quan tâm mình để lại gì. Có người cố ý vẽ một đường vòng. Có người quỳ xuống, bò theo một vệt cam, rồi ngẩng lên cười vì thấy mình kỳ lạ.

Khoảnh khắc thấy mình kỳ lạ ấy là phần quan trọng. Nó cho thấy khứu giác của con người không mất đi. Nó chỉ bị xếp xuống thấp, sau mắt và tai. Tác phẩm kéo nó lên lại, dù chỉ trong một căn phòng.

Dấu vết không có chủ

Một điều đáng nghĩ: trong Invisible Footprints, không ai ký tên dưới dấu chân của mình. Mùi hương là của đôi dép, không phải của người đi. Hai người chọn cùng màu dép sẽ để lại cùng một mùi. Vệt mùi cho biết có ai đó đã đi qua, nhưng không nói đó là ai.

Điều này làm tác phẩm khác với các dự án Ueda làm cùng chó thật, như Dog's Nose, nơi một cái mũi cụ thể đi qua một thành phố cụ thể. Ở đây, mùi trở thành một loại chữ viết chung. Bảy mùi, như bảy ký tự, và mỗi người tự viết câu của mình bằng những bước chân.

Khi triển lãm đóng cửa, sàn nhà được lau. Mê cung biến mất. Không còn bản đồ nào để trưng bày. Tác phẩm chỉ tồn tại trong những ngày nó được bước lên, và trong trí nhớ của những người từng cúi xuống ngửi sàn nhà.



Thành viên Penta