Essays · Olfactory Art
Mandy Aftel. Bảo tàng của những mùi lạ.
Vật thô cũng xứng đáng được nhìn.
Berkeley: một người làm mùi đi đường riêng
Mandy Aftel làm việc ở Berkeley, California. Theo lời bà, bà bắt đầu làm nước hoa từ nguyên liệu tự nhiên khoảng ba mươi năm trước. Aftelier Perfumes, tên nhà nước hoa của bà, không dùng chất tổng hợp. Mọi mùi được pha và đóng chai theo mẻ nhỏ, trong một không gian làm việc không mở cửa đón khách.
Con đường dẫn bà đến mùi không thẳng. Trong danh sách sách bà viết có cả những cuốn không liên quan gì đến nước hoa: một cuốn về tiểu sử Brian Jones của nhóm Rolling Stones, những cuốn về chuyện kể và trò chuyện trong đời sống. Rồi đến mùi, và bà ở lại đó.
Bà kể về cách mình tìm nguyên liệu: thường ngửi cả chục phiên bản của cùng một loại tinh dầu, từ những nơi khác nhau, để chọn ra một. Trong bảng nguyên liệu của bà có những tinh dầu đã để lâu hàng chục năm, già đi theo cách riêng của chúng.
Từ năm 2003, bà còn làm tinh dầu dùng trong bếp cho đầu bếp và người pha chế. Mùi và vị, với bà, là hai cửa của cùng một căn phòng.
Essence and Alchemy: viết lại lịch sử của vật
Năm 2001, Aftel in Essence and Alchemy. Cuốn sách không phải một cẩm nang pha chế. Nó đi ngược về lịch sử của các nguyên liệu tự nhiên: người ta đã chiết chúng thế nào, dùng chúng vào việc gì, trong bếp, trong đền, trên cơ thể. Nó được dịch ra tám thứ tiếng và nhận giải Richard B. Solomon của Sense of Smell Institute.
Sau đó là những cuốn khác. Aroma và The Art of Flavor, viết cùng đầu bếp Daniel Patterson, nối mùi với bếp. Fragrant, năm 2014, bàn về mối liên hệ giữa khứu giác và những thèm muốn của con người. Scents and Sensibilities kể về nước hoa sáp, loại nước hoa dạng rắn.
Đọc cùng nhau, các cuốn sách của Aftel có chung một thói quen: bắt đầu từ vật trước, rồi mới đến sản phẩm. Một bông hoa, một mảnh vỏ cây, một giọt nhựa. Rồi người ta đã làm gì với chúng.
Institute for Art and Olfaction ở Los Angeles, nơi bà làm cố vấn, đặt một giải thưởng hằng năm mang tên bà. Năm 2022, viện này trao cho bà giải Septimus Piesse Visionary Award cho những gì bà làm trong cả đời nghề.
Một căn nhà nhỏ cuối lối gạch
Aftel Archive of Curious Scents nằm trong một căn nhà nhỏ ở cuối một lối đi lát gạch, cùng địa chỉ với nơi bà làm việc. Nó chỉ mở vào thứ Bảy.
Bên trong là một tủ đồ lạ theo kiểu xưa, những ngăn kéo gỗ cũ đựng nguyên liệu thực vật, hơn một trăm cuốn sách cổ về nguyên liệu thơm, tranh khắc và bưu thiếp tô màu tay, có cái đã hơn bốn trăm năm tuổi. Có một cuốn sách biểu tượng từ thế kỷ mười sáu. Có một bàn nguyên liệu kiểu cây đàn organ của người điều hương.
Người xem được cầm lên những vật thô: cỏ vetiver, nhựa cánh kiến, bushman's candle. Họ đeo găng khi lật sách cổ. Họ được chọn mẫu trong hơn hai trăm tinh dầu chiết từ quả, hoa, cây, cỏ và nhựa.
Ngoài vườn có thêm năm mươi tinh dầu để ngửi, trong đó có những mùi động vật mang tính lịch sử, những tinh dầu đã hơn một trăm năm, và trầm hương.
Nguyên liệu như vật trưng bày
Trong một bảo tàng mỹ thuật, vật liệu thường bị giấu sau tác phẩm. Ta nhìn bức tranh, không nhìn bột màu. Ta nhìn bức tượng, không nhìn khối đá trước khi được đục.
Kho của Aftel đảo ngược thứ tự đó. Ở đây, vật liệu chính là thứ được trưng. Tinh dầu không được giới thiệu như bước trung gian trên đường đến một chai đẹp, mà như một vật đầy đủ, có nguồn gốc, có tuổi, có lịch sử sử dụng.
Điều này khiến căn nhà nhỏ ở Berkeley gần với một phòng nghiên cứu hơn là một cửa hàng. Người đến không được mời mua gì cả. Họ được mời nhìn gần hơn, ngửi lâu hơn, và mang về vài mảnh giấy thử.
Đó cũng là tinh thần của Institute for Art and Olfaction, nơi Aftel làm cố vấn: coi mùi là một thứ để hiểu và để bàn luận, không chỉ để dùng.
Nguồn: Aftelier, Aftel Archive of Curious Scents
Olfactory Art