Essays · Olfactory Art
Martynka Wawrzyniak. Smell Me.
Một chân dung không cần khuôn mặt.
Installation view at Envoy Enterprises · Martynka Wawrzyniak (official site)
Một chân dung để bước vào
Năm 2012, Martynka Wawrzyniak mở triển lãm cá nhân Smell Me tại Envoy Enterprises, một gallery ở New York. Không có bức tranh nào của nghệ sĩ trên tường. Không có ảnh chân dung. Thứ chính trong phòng là một buồng mùi.
Người xem bước vào buồng một mình. Trong đó, không khí mang mùi của Wawrzyniak: mùi mồ hôi, mùi nước mắt, mùi tóc của chị, được dựng lại và khuếch tán ra. Không có gì để nhìn. Chỉ có một người không có mặt, hiện ra qua mũi.
Bên ngoài buồng là phần còn lại của tác phẩm. Mười lọ thủy tinh hình giọt nước đứng trên những giá thủy tinh thổi, mỗi lọ chứa một tinh chất hữu cơ gốc chiết từ cơ thể nghệ sĩ. Ba cây nến đặt trong cốc thí nghiệm 250 ml. Theo trang của nghệ sĩ, sáp nến là lớp paraffin được cạo ra từ cơ thể chị.
Mọi vật trong phòng đều mượn hình thức phòng thí nghiệm. Lọ, cốc, giá. Chân dung ở đây không được vẽ. Nó được đo, được chiết, được đóng lọ.
Một năm chiết mùi
Smell Me mất một năm để làm. Wawrzyniak làm việc với một nhóm sinh viên hóa học của Hunter College, New York, dưới sự hướng dẫn của giáo sư Donna McGregor. Chị trải qua nhiều buổi làm việc kéo dài để lấy mồ hôi, nước mắt và tóc, rồi cùng nhóm thử nhiều cách chiết để giữ lại phần mùi đậm nhất của từng thứ.
Đó là phần tài liệu, phần sinh học. Phần thứ hai là phần dựng lại. Nhà điều hương Yann Vasnier của hãng Givaudan tổng hợp lại những mùi ấy để có thể khuếch tán trong buồng. Dawn Goldworm, giám đốc mùi của 12.29, cũng tham gia dự án.
Nghĩa là mùi người xem ngửi trong buồng không phải là mồ hôi thật bay ra từ một cái lọ. Nó là một bản dựng, làm từ phân tích những gì cơ thể nghệ sĩ tiết ra. Giống như một bức chân dung vẽ không phải là khuôn mặt, nhưng được vẽ từ khuôn mặt.
Wawrzyniak gọi những lọ tinh chất là những màn trình diễn đóng chai của các chức năng sinh học. Khóc là một màn trình diễn. Đổ mồ hôi cũng vậy. Tác phẩm giữ lại cái mà màn trình diễn để lại.
Vì sao một chân dung bằng mùi
Lịch sử chân dung là lịch sử của mắt. Khuôn mặt, dáng đứng, trang phục. Người được vẽ chọn cách mình được nhìn. Họa sĩ chọn ánh sáng. Người xem đứng cách một khoảng an toàn.
Smell Me xóa khoảng cách ấy. Để ngửi một người, ta phải đến rất gần. Trong đời thường, chỉ người thân mới được gần như vậy. Wawrzyniak mời người lạ vào đúng khoảng gần đó.
Chị cũng chọn đúng những mùi mà văn hóa hiện đại muốn giấu. Mồ hôi bị khử. Nước mắt bị lau. Tóc được gội bằng dầu có mùi khác. Cả một ngành công nghiệp tồn tại để thay mùi cơ thể bằng một mùi được chấp nhận. Smell Me trả lại cái bị thay thế.
Và vì mùi không có hình, chân dung này không thể bị đánh giá theo cách ta đánh giá một khuôn mặt. Không đẹp, không xấu, không trẻ, không già. Chỉ là một người, đúng như cơ thể người ấy.
Điều còn lại sau tác phẩm
Những tinh chất trong Smell Me không dừng lại ở triển lãm. Hai năm sau, Wawrzyniak lấy tinh chất mồ hôi từ dự án này và đưa nó vào một trang tạp chí thời trang, dưới dạng một quảng cáo nước hoa không có thật. Tác phẩm ấy là Eau de M, và nó hỏi một câu khác hẳn.
Smell Me thì vẫn đứng ở câu hỏi đầu tiên: ta biết một người bằng gì? Bằng khuôn mặt họ chọn cho ta thấy, hay bằng thứ họ không kiểm soát được, thứ tự tiết ra khi họ khóc, khi họ nóng, khi họ ngủ?
Tác phẩm không trả lời. Buồng mùi chỉ để một người vào, đứng đó một lúc, rồi ra. Người ra khỏi buồng không biết Wawrzyniak trông thế nào. Nhưng nếu gặp lại mùi ấy ở đâu đó, có thể họ sẽ nhận ra.
Olfactory Art