Essays · Olfactory Art
Maryanto. Brimming in Wonocolo.
Mùi dầu là phần của cảnh vật không vẽ được.
Maryanto, Brimming in Wonocolo · ArtReview Asia
Một cánh đồng giàn khoan trên tường
Brimming in Wonocolo ra mắt tại Jakarta Biennale năm 2015. Tác phẩm có hai phần. Phía sau là một bức tranh tường toàn cảnh, trải rộng như một đường chân trời, vẽ một cánh đồng dày đặc giàn khoan dầu. Phía trước là những thùng phuy thật, loại thùng chứa dầu quen thuộc ở mọi bãi khai thác.
Những thùng phuy ấy không đứng yên. Chúng phun dầu thô lên theo nhịp, đều đặn, như những giếng nhỏ đang hoạt động. Cùng với chuyển động là mùi. Mùi dầu thô nặng, đặc, hơi ngọt, lan khắp khoảng không trước bức tranh.
Người xem vì vậy đứng giữa hai thứ. Một bên là hình ảnh, đứng yên, có khoảng cách. Một bên là vật liệu, đang chảy, đang bốc mùi, ở ngay trước mặt. Bức tranh là bản đồ. Thùng phuy là chính vùng đất ấy, được mang vào phòng trưng bày.
Wonocolo, từ năm 1893
Wonocolo là một vùng ở Đông Java, Indonesia. Ở đó, dầu nằm nông, gần mặt đất. Năm 1893, một công ty Hà Lan, Dordtsche Petroleum Maatschappij, bắt đầu khoan giếng ở vùng này. Đó là thời Indonesia còn là thuộc địa, và dầu là một trong những thứ được lấy đi.
Sau khi Indonesia giành độc lập năm 1949, khoảng năm trăm giếng dầu cũ ở Wonocolo chuyển sang tay các bên quản lý trong nước và nước ngoài. Theo ArtReview Asia, những năm sau đó để lại hai thứ: đất đai bị tàn phá và một chuỗi tham nhũng chính trị quanh dầu mỏ.
Tên tác phẩm có chữ brimming, tức đầy tràn. Nó có thể đọc theo hai chiều. Một vùng đất tràn đầy dầu, giàu có. Và một vùng đất bị dầu tràn lên, thấm vào đất, vào nước, vào đời sống người ở đó. Những thùng phuy phun dầu trong phòng trưng bày giữ cả hai nghĩa cùng lúc.
Một hoạ sĩ phong cảnh làm việc với vật liệu
Maryanto sinh ra ở Jakarta. Ông học đồ hoạ in tại Viện Nghệ thuật Indonesia ở Yogyakarta, từng lưu trú ngắn hạn ở Tây Ban Nha và ở Rijksakademie tại Amsterdam trong hai năm 2012 và 2013. Hiện ông sống và làm việc ở Yogyakarta.
Phong cảnh là thể loại chính của ông. Nhưng đó không phải phong cảnh để ngắm. Với Maryanto, vẽ một vùng đất là cách đặt câu hỏi về việc ai sở hữu nó, ai khai thác nó, ai phải sống với hậu quả. Ông cũng làm việc xã hội, và kinh nghiệm ấy đi vào cách ông chọn đề tài.
Vật liệu với ông luôn mang nghĩa. Năm 2013, trong Pandora's Box, ông vẽ những cảnh khai thác than lên tường xưởng bằng than củi và bột carbon, tức là vẽ mỏ than bằng chính thứ bụi đen của nó. Năm 2015, cùng năm với Brimming in Wonocolo, ông làm Sweet Crude, Black Gold với nghệ sĩ Nigeria Victor Ehikhamenor, một bức tranh nhiều tấm gỗ về việc khai thác dầu ở Nigeria. Năm 2016 là Mineral Desire, một bức tranh phong cảnh đặt cạnh một tủ khoáng vật.
Brimming in Wonocolo đi thêm một bước. Ở đây vật liệu không chỉ để vẽ. Nó được để nguyên dạng, được cho chuyển động và toả mùi.
Vì sao mùi lại quan trọng
Ta có thể nhìn một bức ảnh giếng dầu mà không thấy gì. Ảnh báo chí, ảnh quảng cáo, ảnh tài liệu về dầu mỏ quá nhiều, đến mức mắt đã quen. Mùi thì khó quen hơn. Mùi dầu thô trong một căn phòng kín là thứ cơ thể phản ứng ngay, trước khi đầu kịp nghĩ.
Ở Wonocolo, mùi ấy là một phần của đời sống hằng ngày. Nó nằm trong không khí, trong đất, trên tay những người làm ở giếng. Khi Maryanto đưa mùi vào phòng trưng bày, ông đưa vào một chút của đời sống đó. Người xem ở Jakarta không cần đến Đông Java để biết nơi ấy ngửi thấy như thế nào.
Nhịp phun của thùng phuy cũng là một chi tiết đáng để ý. Nó giống nhịp máy bơm, nhịp của một thứ lặp lại không ngừng. Hơn một trăm năm, dầu được hút lên theo một nhịp như vậy. Tác phẩm không kể lịch sử bằng chữ. Nó để lịch sử chảy ra trước mặt, có hình, có tiếng, có mùi.
Nghệ sĩ Bỉ Peter De Cupere cũng từng cho người xem chọn thả mùi sạch hay mùi bẩn vào không khí phòng trưng bày, trong Air Polluter. Nhưng ở Maryanto, mùi không đứng một mình. Nó gắn với một địa danh cụ thể, một ngày tháng cụ thể, năm 1893, và một bức tranh cho mắt nhìn.
Olfactory Art