Essays · Olfactory Art
Massimo Bartolini. Toscano.
Một điếu xì gà được hút mà không cần người hút.
Art in America · Art in America
Một cỗ máy thở
Toscano là một vật nhỏ. Dài khoảng tám mươi phân, cao chưa tới hai mươi. Gồm một điếu xì gà, một bơm chân không và một đầu ngậm. Bơm kéo không khí qua điếu xì gà, giống như một người đang rít từng hơi. Đầu điếu cháy đỏ. Khói bay ra.
Điếu xì gà là loại Toscano của Ý, loại xì gà nhỏ, sẫm, nổi tiếng với mùi nặng. Massimo Bartolini, nghệ sĩ người Ý, lấy luôn tên nó đặt cho tác phẩm năm 2016. Không có tên nào khác. Vật chính là vật.
Không có người hút. Không có cảnh diễn. Cỗ máy làm việc lặng lẽ, và việc duy nhất người xem nhận ra là mùi. Mùi thuốc lá lan khắp phòng trưng bày, vào những góc không nhìn thấy cỗ máy, vào cả người vừa bước qua cửa.
Một tác phẩm như thế không cần được nhìn lâu. Nó cần được ngửi, và nó tự đến với người xem trước khi người xem đến với nó.
Vùng của tiếng hát và khói
Toscano nằm trong triển lãm Golden Square của Bartolini tại Frith Street Gallery, London, từ 25 tháng 5 đến 30 tháng 7 năm 2016. Gallery có hai không gian, một ở Soho Square và một ở chính Golden Square, một quảng trường nhỏ ở khu Soho.
Tên triển lãm đến từ Charles Dickens. Trong tiểu thuyết Nicholas Nickleby, Dickens tả Golden Square như vùng của tiếng hát và khói: buổi tối có giọng đàn ông khàn khàn tập hát phá tan im lặng, và khói thuốc hảo hạng làm thơm không khí. Ông cũng nhắc tới một bức tượng buồn bã đứng giữa đám cây bụi nhỏ của quảng trường.
Bartolini dựng lại đoạn văn ấy bằng vật thật. Khói đến từ Toscano. Tiếng hát đến từ một đĩa than cũng mang tên Golden Square, giữa đĩa gắn một khối đồng thau, phát một bản nhạc do Edoardo Marraffa sáng tác, lấy cảm hứng từ bài đồng dao Ring a Ring of Roses. Bức tượng thì có Georgius, một khối đá cẩm thạch xám mà hình người như đang chìm dần trở lại vào đá.
Người xem đi giữa ba thứ ấy như đi vào một trang sách. Không phải đọc, mà ngửi và nghe.
Bụi, ghim và những thứ không nhìn thấy
Phần còn lại của triển lãm cũng xoay quanh những thứ khó nắm bắt. Loạt Dust Chaser là những bức vẽ mực về các hạt bụi. Diagram (graveyard) là sơ đồ một nghĩa trang dựng từ bốn nghìn chiếc ghim bản đồ. Hai bệ đá cẩm thạch mang hình máy bay giấy chạm nổi, được đặt như đài tưởng niệm. Một bóng đèn neon đỏ phóng to một dòng chữ khắc trên tường nhà giam thời Toà án dị giáo.
Đặt cạnh những tác phẩm này, Toscano là tác phẩm duy nhất không đứng yên trong không gian của nó. Bụi thì được vẽ. Nghĩa trang thì được ghim. Còn khói thì thật sự bay đi.
Đó là chỗ Toscano khác. Nó không mô tả một thứ vô hình. Nó sản xuất thứ vô hình ấy, liên tục, trong suốt thời gian triển lãm mở cửa.
Mùi của một nơi chốn
Thuốc lá là một mùi rất khó trung tính. Có người thấy nó ấm, như phòng làm việc của ông nội. Có người thấy nó ngột ngạt, như quán rượu cũ. Bartolini không chọn phe. Ông chỉ để mùi đó quay lại một khu phố mà hai thế kỷ trước từng đầy khói, theo lời Dickens.
Có thể đặt Toscano cạnh góc hút thuốc của Heman Chong ở Seoul, nơi mùi khói đến từ chính những người khách châm thuốc. Bartolini làm ngược lại: bỏ người đi, chỉ giữ kết quả.
Từ năm 2007, nước Anh cấm hút thuốc ở nơi công cộng kín. Mùi thuốc lá gần như đã biến khỏi những phòng kín. Một cỗ máy hút xì gà trong gallery vì thế không chỉ gợi lại một đoạn văn. Nó mang một mùi đã bị đẩy ra khỏi phòng trở lại phòng.
Toscano đáng nhớ vì nó cho thấy một mùi có thể là một địa chỉ. Golden Square trong sách của Dickens có mùi. Bartolini tìm lại mùi ấy, không bằng mô tả, mà bằng việc đốt một điếu xì gà thật, từng hơi một, không cần ai đứng hút.
Olfactory Art