Essays · Modern Art

Max Ernst. Celebes.

Một vật quen, thêm vài chi tiết, thành lạ.

Max Ernst, Celebes: sinh vật khổng lồ như nồi hơi có vòi, bên cạnh một hình người không đầu giơ tay, hai con cá bơi trên trời

Tate · Tate


Con voi từ Celebes

Celebes được vẽ ở Cologne năm 1921, bằng sơn dầu trên toan, khổ khoảng 125 x 108 cm. Đó là bức tranh lớn đầu tiên của Max Ernst. Góc dưới bên trái có chữ ký và năm, góc dưới bên phải ghi tên tranh.

Giữa tranh là một khối tròn khổng lồ, giống nồi hơi, đứng trên hai chân. Nó có một cái đầu có sừng với đôi mắt như không nhìn thấy gì. Nhưng ở phía bên trái lại chìa ra một cặp ngà, gợi ý rằng có thể còn một cái đầu khác ở mặt bên kia. Một cái vòi dài như rắn thò ra từ một lỗ phía trên. Trên đỉnh là một cấu trúc sặc sỡ chứa một con mắt.

Con vật đứng giữa một khoảng trống rộng, nhưng có những dấu hiệu cho thấy nó cũng có thể đang bị gắn vào một nền đặc. Trên trời, hai con cá bơi. Quanh nó là ba vật dựng đứng. Ở góc dưới, một hình người như ma nơ canh, không đầu, giơ một tay lên như đang vẫy con quái vật lại gần.

Không có gì trong tranh khớp với nhau theo lẽ thường. Nhưng từng thứ lại được vẽ rất rõ, rất chắc, như một bức ảnh.

Từ một tấm ảnh nhân học

Hình nồi hơi ấy có nguồn gốc cụ thể. Theo hồ sơ của Tate, hoạ sĩ John Craxton là người đầu tiên nhận ra nó, và Ernst về sau xác nhận: hình dáng lấy từ một minh hoạ trong một tạp chí nhân học của Anh, chụp một bồ chứa ngô cộng đồng rất lớn của một tộc người được ghi là ở miền nam Sudan.

Tấm ảnh chụp từ cùng một góc, và dáng bồ gần như giống hệt. Nhưng Ernst đổi hẳn tính chất của nó. Cái bồ đất sét rỗng lòng được phủ một vẻ kim loại. Rồi ông thêm sừng, ngà, vòi, mắt. Một vật dùng để giữ lương thực trở thành một cỗ máy đáng sợ.

Đây là cách Ernst hay làm. Từ năm 1919, ông cắt dán những hình ảnh tìm được trong sách báo, tranh minh hoạ, danh mục hàng hoá, để tạo ra những kết hợp kỳ quái. Celebes mọc ra trực tiếp từ thói quen ấy, dù lần này không có bản cắt dán nào làm trước. Tate nhận xét rằng những thực tại mới của ông càng đáng sợ vì chúng được làm từ thế giới quen thuộc.

Một câu vè của học trò

Cái tên Celebes cũng có một nguồn không ai ngờ. Ernst kể với Roland Penrose rằng nó lấy từ một bài vè tục tĩu mà học trò Đức hay đọc cho nhau nghe. Câu đầu nói về con voi từ Celebes, một hòn đảo ở Indonesia, với một thứ mỡ vàng dính ở phía sau. Những câu tiếp theo còn thô hơn.

Vì thế bức tranh đôi khi còn được gọi là Con voi Celebes. Cái tên không giải thích gì về tranh. Nó chỉ mở ra một liên tưởng, nửa trẻ con, nửa bậy bạ, đúng tinh thần Dada mà Ernst theo đuổi những năm ấy.

Mặt sau tấm toan còn có vài hình vẽ nguệch ngoạc: người, thú, hai nhân vật cầm thứ trông như gậy đánh gôn, cạnh đó là chữ GOLF, và một cái đầu kỳ dị với bong bóng thoại ghi HA HA. Phần lớn không liên quan gì tới mặt trước. Nhưng chúng cho thấy một người vẽ đang đùa, ngay cả khi mặt kia của tấm toan trông rất nghiêm.

Trước khi có tên Siêu thực

Năm 1921, phong trào Siêu thực chưa chính thức ra đời. Tuyên ngôn Siêu thực của André Breton phải tới năm 1924 mới xuất hiện. Nhưng Celebes đã có gần đủ những gì về sau thành đặc điểm của nhóm: những kết hợp không giải thích được, những hình như từ giấc mơ, và gợi nhắc tới kỹ thuật liên tưởng tự do của Freud.

Người mua bức tranh đầu tiên là nhà thơ Paul Éluard, bạn của Ernst, ngay sau khi tranh vẽ xong. Năm 1938 nó chuyển sang tay Roland Penrose, người giữ nó tới năm 1975, rồi trao lại để bán lấy tiền cho Viện Nghệ thuật Đương đại ở London. Tate mua bức tranh cùng năm.

Nhìn Celebes cạnh những hình biến dạng của Dalí vẽ hơn mười năm sau, có thể thấy Ernst đã mở đường sớm đến mức nào. Nhưng khác với nhiều giấc mơ Siêu thực về sau, quái vật của Ernst có một cái gốc rất thật. Nó từng là một cái bồ đựng hạt, đứng dưới nắng, ở một nơi rất xa Cologne.



Thành viên Penta