Essays · Olfactory Art
Morton Heilig. Sensorama.
Một chuyến đi mà mũi cũng phải đi cùng.
Một buồng chiếu cho một người
Sensorama trông giống một chiếc tủ lớn, loại máy đặt ở khu trò chơi. Người xem ngồi vào một chiếc ghế có thể chuyển động, cúi đầu vào một khung nhìn, và thế giới bên ngoài biến mất. Chỉ còn lại một đoạn phim, và mọi thứ đi cùng nó.
Theo Media Art Net, dự án lưu trữ nghệ thuật truyền thông của ZKM và Goethe-Institut, Morton Heilig hoàn thành cỗ máy này năm 1962. Ông hình dung rằng với 25 xu, một người có thể ngồi vào buồng và đi một chuyến xe máy ảo dài mười phút qua đường phố New York.
Trong chuyến đi ấy, người ngồi không chỉ nhìn. Họ nghe âm thanh nổi, thấy hình ảnh có chiều sâu, cảm nhận ghế rung theo mặt đường, và gió thổi vào mặt. Những bình mùi được giấu trong máy, mở ra ở những đoạn nhất định. Các nguồn mô tả sau này nhắc tới khói xe và mùi của những tiệm pizza trên phố.
Không có khán phòng, không có người ngồi cạnh, không có tiếng cười hay tiếng ho của người lạ. Sensorama là rạp phim cho đúng một cơ thể, và mọi giác quan của cơ thể ấy đều được gọi tên.
Điện ảnh của tương lai
Heilig là một nhà làm phim. Từ giữa thập niên 1950, ông đã viết về điều ông gọi là điện ảnh của tương lai: một thứ điện ảnh không dừng ở mắt và tai, mà gọi tới tất cả các giác quan. Ông bắt đầu phát triển Sensorama từ khoảng năm 1957.
Ý tưởng của ông đơn giản. Khi ta thật sự đi xe máy qua thành phố, ta không chỉ thấy đường. Ta bị gió tạt, bị xóc, ta ngửi khói của chiếc xe buýt phía trước. Nếu điện ảnh muốn đưa người xem vào một nơi, nó phải mang theo cả những thứ ấy.
Media Art Net xếp Sensorama vào dòng điện ảnh mở rộng, cùng những thử nghiệm như Movie-Drome của Stan VanDerBeek hay gian Pepsi của nhóm Experiments in Art and Technology ở Expo 70. Heilig đẩy dòng ấy tới một nhà hát của ảo giác trọn vẹn. Về sau ông còn đăng ký bằng sáng chế cho các thiết kế nhà hát chiếu hình ba chiều và máy mô phỏng.
Trong số các giác quan được đưa vào máy, mùi là thứ khó nhất. Hình có thể ghi lên phim, tiếng có thể ghi lên băng. Mùi thì phải được làm ra, chứa lại, rồi thả ra đúng lúc. Nó không nằm trên cuộn phim, nó nằm trong một cái bình.
Quá sớm cho thời của nó
Sensorama không thành công về thương mại. Theo Media Art Net, Heilig không tìm được cách đưa nguyên mẫu ấy ra thị trường. Trong một cuộc phỏng vấn về sau, ông cho rằng cỗ máy có lẽ đã đi quá xa so với thời của nó.
Cùng những năm ấy, điện ảnh cũng thử đưa mùi vào rạp theo cách khác, như Smell-O-Vision năm 1960, nơi mùi được dẫn tới từng ghế trong khán phòng. Hai hướng ấy khác nhau. Một bên phát mùi cho cả rạp. Một bên thu cả thế giới lại trong một chiếc buồng. Hai mươi năm sau, John Waters đưa mùi về lòng bàn tay người xem bằng một tấm thẻ cào, xem thêm Polyester in Odorama.
Ngày nay Sensorama thường được nhắc tới như một trong những tiền thân của thực tế ảo. Kính thực tế ảo hiện đại cho mắt và tai đi rất xa. Nhưng phần lớn vẫn để mũi ở lại phòng. Heilig, từ hơn sáu mươi năm trước, đã không chịu bỏ nó lại.
Có lẽ vì thế Sensorama vẫn đáng nhớ. Nó không chỉ là một cỗ máy cũ. Nó là một lời nhắc rằng ta biết mình đang ở đâu không chỉ nhờ nhìn. Ta biết nhờ gió, nhờ độ rung, và nhờ một mùi khói thoảng qua ở góc phố.
Olfactory Art