Essays · Olfactory Art

Olivia Giacobetti. Một cái cây và cả bóng của nó.

Không vẽ cái cây. Vẽ không khí quanh nó.

Lá sung và giọt nhựa trắng trên cuống, gợi Premier Figuier của Olivia Giacobetti

Premier Figuier: cây sung như một nơi

Năm 1994, L'Artisan Parfumeur ra mắt Premier Figuier, do Olivia Giacobetti làm. Cái tên nói thẳng chủ đề: cây sung, cây vả. Không phải một bông hoa, không phải một loại gỗ quý. Một cái cây quen thuộc ở những khu vườn quanh Địa Trung Hải, mọc sát tường, tán rộng, lá to như bàn tay.

Trước đó, nước hoa hiếm khi chọn một cái cây ăn trái làm chủ đề. Hoa hồng, hoa nhài, đàn hương, rêu sồi là những cái tên quen. Cây sung thì không. Nó không có hoa để ngắm, vì hoa của nó nằm kín bên trong trái. Nó chỉ có lá, nhựa, gỗ và trái chín.

Chính vì vậy, Premier Figuier không thể là bản sao của một bông hoa. Nó buộc phải là bản ghi của một nơi. Người ngửi không đứng trước một vật đặt trên bàn. Họ đứng dưới một tán lá, vào một buổi trưa, với mặt trời ở đâu đó phía trên.

Mùi cây sung sau đó xuất hiện ở nhiều nhà khác. Diptyque có Philosykos, cũng do Giacobetti làm, ra đời vài năm sau. Cây sung dần thành một chủ đề riêng trong nước hoa. Nhưng chai đầu tiên vẫn giữ một điều: nó bắt đầu từ việc nhìn kỹ một cái cây, không từ một công thức có sẵn.

Lá, nhựa, gỗ: một vật nhiều mặt

Một cây sung có nhiều mùi cùng lúc. Lá sung khi vò ra có mùi xanh, hơi đắng, hơi ngọt như cỏ khô. Cuống lá bẻ ra rỉ một thứ nhựa trắng như sữa, dính tay, có mùi riêng. Vỏ cây và cành có mùi gỗ nhạt. Trái chín có mùi ngọt, mềm, gần với mật.

Premier Figuier không chọn một trong những mặt ấy. Nó giữ nhiều mặt cùng lúc, và để chúng nằm cạnh nhau. Người ngửi có thể nhận ra lá trước, rồi nhựa, rồi gỗ. Hoặc ngược lại. Thứ tự không cố định, như khi đi vòng quanh một cái cây và mỗi bước lại thấy một phía khác.

Đó là một cách nhìn vật rất gần với nhiếp ảnh: không có góc nào là góc duy nhất. Một cái cây không phải là một hình. Nó là tổng của mọi lần nhìn.

Cách làm ấy cũng khác với lối quen của nước hoa đương thời. Không có một khối hoa lớn ở giữa để mọi thứ xoay quanh. Chỉ có những mảnh của một cái cây, đặt thưa ra, đủ để người ngửi tự ráp lại.

Những mùi thưa: khoảng trống như vật liệu

Giacobetti được biết đến với những mùi trong và nhẹ. Người ta hay tả chúng là thoáng, như có không khí ở bên trong. Năm 2000, bà làm En Passant cho Éditions de Parfums Frédéric Malle, một mùi hoa tử đinh hương đi cùng mùi lúa mì và mùi nước. Năm 2017, En Passant là một trong mười mùi đương đại được chọn cho triển lãm Perfume ở Somerset House, London.

Ở những mùi ấy, khoảng trống là một vật liệu. Nó không được lấp đầy. Nó được giữ lại, như khoảng lặng trong một bản nhạc, như phần giấy trắng trên một bản vẽ bằng mực.

Một mùi dày thì nói nhiều. Một mùi thưa thì để người khác nói. Giacobetti chọn cách thứ hai, và vì vậy mùi của bà thường gắn với một nơi, một mùa, một khoảnh khắc đi ngang qua, hơn là với một bông hoa cụ thể.

Tên chai En Passant, trong tiếng Pháp, nghĩa là đi ngang qua. Nó nói đúng cách những mùi này hiện ra: không đứng yên trước mặt người ngửi, mà lướt qua, để lại một vệt.

Không khí quanh vật

Nhìn lại, Premier Figuier và những mùi sau của Giacobetti có chung một ý: vật không bao giờ đứng một mình. Cái cây đứng trong không khí, trong ánh nắng, cạnh một bức tường. Mùi của nó là mùi của tất cả những thứ ấy cộng lại.

Đó là lý do một mùi cây sung có thể gợi cả một mùa hè. Nó không chỉ ghi lại lá và nhựa. Nó ghi lại nhiệt độ của buổi trưa, độ ẩm của đất, bóng râm dưới tán cây.

Trong lịch sử nước hoa, có những chai đổi cách dùng phân tử, có những chai đổi cách đặt tên. Premier Figuier đổi cách nhìn. Nó cho thấy một mùi có thể là chân dung của một nơi, không chỉ là chân dung của một vật.

Giacobetti vẽ không khí quanh vật. Và không khí ấy, hơn ba mươi năm sau, vẫn còn ngửi được.



Thành viên Penta