Essays · Olfactory Art

Otobong Nkanga. Anamnesis.

Mùi của hàng hoá nhớ lâu hơn nhãn hàng.

Otobong Nkanga, Anamnesis: bức tường trắng với khe nứt nhồi cà phê, trà, thuốc lá, ca cao và gia vị, màu chuyển từ đậm sang nhạt

Art in America · Art in America


Một vết nứt trên tường trắng

Năm 2018, Museum of Contemporary Art Chicago mở triển lãm Otobong Nkanga: To Dig a Hole That Collapses Again. Triển lãm kéo dài từ 31 tháng 3 đến 2 tháng 9, trong Bergman Family Gallery, do Omar Kholeif giám tuyển. Đây là triển lãm cá nhân lớn của Nkanga tại Mỹ.

Giữa các phòng có một bức tường trắng. Chạy dọc bức tường là một khe nứt. Nó không thẳng như một đường cắt, mà gồ ghề như tường bị vỡ thật. Bên trong khe, Nkanga nhồi đầy vật liệu: cà phê, trà, than bùn, thuốc lá, ca cao và gia vị.

Màu trong khe không đều. Nó chuyển dần từ đậm sang nhạt, từ nâu đen của cà phê và than bùn sang những sắc sáng hơn. Nhìn từ xa, đó là một vệt màu chạy ngang tường. Đến gần, nó thành một dải mùi.

Tên tác phẩm là Anamnesis. Trong tiếng Hy Lạp cổ, từ này có nghĩa là sự nhớ lại, là gọi về một điều đã biết nhưng bị quên. Tác phẩm không có nhãn giải thích dài. Chỉ có bức tường, khe nứt, và những thứ nằm trong đó.

Những thứ đã đi qua nhiều bến cảng

Mỗi vật liệu trong khe tường đều có một lịch sử dài hơn cái tách hay điếu thuốc ta cầm trên tay. Cà phê, trà, ca cao, thuốc lá, gia vị như đinh hương: đó là những hàng hoá từng làm nên các đế quốc thương mại. Chúng được trồng ở một nơi, tiêu thụ ở một nơi khác, và khoảng cách giữa hai nơi ấy được lấp bằng đồn điền, tàu buôn và sức lao động của rất nhiều người.

Nkanga sinh năm 1974 ở Kano, Nigeria, và sống ở Antwerp, Bỉ. Phần lớn tác phẩm của cô xoay quanh một câu hỏi: đất, khoáng chất và cây trồng được lấy ra khỏi một vùng đất như thế nào, rồi đi đâu, và để lại gì phía sau. Cô vẽ, dệt thảm, làm sắp đặt, trình diễn. Trong To Dig a Hole That Collapses Again có The Weight of Scars, In Pursuit of Bling: The Transformation, Infinite Yield và Carved to Flow, dự án xà bông cô phát triển từ năm 2017.

Anamnesis thuộc cùng mạch ấy, nhưng đi bằng mũi. Thay vì kể câu chuyện khai thác bằng hình ảnh, Nkanga đặt thẳng hàng hoá lên tường. Người xem không cần biết lịch sử thương mại để nhận ra mùi cà phê. Nhưng khi đã nhận ra, câu hỏi tự đến: vì sao chính những thứ này lại nằm trong một vết nứt?

Khi bảo tàng có mùi

Bảo tàng nghệ thuật thường không có mùi. Tường trắng, sàn sạch, không khí được điều hoà. Sự trung tính ấy có chủ ý: nó muốn tác phẩm đứng riêng, không bị thứ gì làm nhiễu.

Nkanga phá sự trung tính đó bằng một cách rất nhỏ. Cô không phun mùi vào phòng. Cô chỉ để vật liệu nằm yên trong tường và toả mùi của chính nó. Cà phê có mùi cà phê. Thuốc lá có mùi thuốc lá. Than bùn có mùi đất ẩm và khói cũ. Không có mùi nào được dựng lên trong phòng thí nghiệm.

Vì vậy mùi trong phòng không đứng yên. Nó thay đổi theo nhiệt độ, theo độ ẩm, theo số người đi qua. Vật liệu khô dần, nhạt dần qua nhiều tháng. Tác phẩm cũ đi cùng với triển lãm.

Mùi cũng làm người xem đứng khác đi. Trước một bức tranh, người ta lùi lại để nhìn cho rõ. Trước Anamnesis, người ta phải bước lại gần, cúi xuống, hít vào. Cơ thể người xem trở thành một phần của cách đọc tác phẩm.

Nhớ lại bằng mũi

Điều Nkanga chọn không phải là một câu chuyện, mà là một cách nhớ. Lịch sử thuộc địa có trong sách, trong số liệu, trong bản đồ. Nhưng những thứ ấy dễ bị gấp lại và cất đi. Mùi thì khó gấp hơn. Mỗi sáng, hàng triệu người pha cà phê, pha trà, và không nghĩ gì đến nguồn gốc của chúng.

Anamnesis gắn cái mùi quen thuộc ấy với một vết nứt. Sau khi rời phòng, người xem vẫn uống cà phê như cũ. Nhưng có thể một buổi sáng nào đó, mùi trong tách sẽ gọi lại hình ảnh bức tường trắng bị xẻ đôi. Đó là lúc tác phẩm làm đúng tên của nó: gọi về một điều đã biết nhưng bị quên.

Khe nứt không được hàn lại. Nó được lấp đầy. Nkanga không đề nghị xoá vết thương, cô đề nghị nhìn thẳng và ngửi thẳng vào nó. Cùng mối bận tâm ấy còn chạy qua một tác phẩm khác của Nkanga, nơi vật liệu và vùng đất lại được đặt cạnh nhau.



Thành viên Penta