Essays · Olfactory Art
Rivane Neuenschwander. Eatable Alphabet.
Mỗi chữ cái là một mùi trong bếp.
Artforum · Artforum
Hai mươi sáu tấm, hai mươi sáu thứ bột
Eatable Alphabet, tên gốc tiếng Bồ Đào Nha là Alfabeto comestível, được Rivane Neuenschwander làm năm 2001. Tác phẩm gồm hai mươi sáu tấm, mỗi tấm khoảng bảy mươi mốt nhân năm mươi phân. Nền là tấm PVC trắng. Trên đó là những sọc ngang có màu.
Màu không đến từ sơn. Nó đến từ bột thực phẩm và gia vị, được giữ lại trên mặt tấm bằng băng dính trong. Mỗi sọc là một dải bột nằm dưới một dải băng keo. Cách làm đơn giản đến mức gần như là đồ chơi, nhưng kết quả lại giống hệt một bức tranh trừu tượng hình học nghiêm túc.
Hai mươi sáu tấm ứng với hai mươi sáu chữ cái Latin. Mỗi chữ cái được gán cho một thứ bột, xếp theo thứ tự chữ cái, nhưng tên gọi lấy từ nhiều ngôn ngữ khác nhau. Bộ tranh bắt đầu với açafrão, tiếng Bồ Đào Nha, rồi black pepper, rồi đi qua anis, chile, dill, gergelim, tức hạt vừng, và kết thúc ở za'atar, hỗn hợp lá thơm của vùng Trung Đông.
Có những tấm dùng bột cam, có tấm dùng cà ri Ấn Độ. Sự khác nhau giữa các chữ cái nằm ở màu của từng thứ bột, và ở chính thứ bột ấy.
Một hệ thống bị làm mềm
Bảng chữ cái là một trong những hệ thống cứng nhất ta học từ nhỏ. A trước B. B trước C. Không thương lượng. Neuenschwander giữ nguyên trật tự đó, nhưng cho mỗi vị trí một nội dung không ai ngờ. Chữ S không còn là một âm. Nó là một thứ bột có vị, có mùi, có quê.
Và những cái tên đi qua nhiều thứ tiếng. Một chữ cái bằng tiếng Bồ Đào Nha, chữ tiếp theo bằng tiếng Anh, chữ sau nữa bằng một tiếng khác. Bảng chữ cái Latin, vốn được dùng để viết nhiều ngôn ngữ, ở đây trở thành một cái chợ gia vị nơi mọi thứ tiếng cùng bày hàng.
Mối nối giữa đơn vị nhỏ nhất của chữ viết và những gia vị từ khắp thế giới mở ra những liên tưởng tự do. Người xem có thể đọc từng chữ như một món ăn, một vùng đất, một ký ức về bữa cơm. Hệ thống vẫn còn đó, nhưng đã được nêm.
Nghệ sĩ người Brazil, sinh năm 1967 ở Belo Horizonte, thường làm việc với những vật liệu nhỏ và dễ mất: bọt xà phòng, ruy băng, thức ăn. Có lần bà để ốc sên ăn giấy gạo, để lại những lỗ thủng như những dòng chữ. Eatable Alphabet thuộc cùng một mạch ấy. Chữ viết và thức ăn gặp nhau, và thứ nào cũng có thể bị ăn mòn.
Mắt thấy sọc, mũi thấy bếp
Đứng trước bộ tranh, thị giác thấy những gì nó quen thấy: nhịp sọc, tương phản màu, khoảng trắng. Nếu chỉ nhìn, người ta có thể đi qua cả hai mươi sáu tấm mà nghĩ đây là một bài tập về màu.
Nhưng chất liệu mang theo nhiều hơn màu. Tiêu, cà ri, vừng, hồi, lá thơm đều là những thứ người ta biết bằng mũi và lưỡi trước khi biết bằng mắt. Khi biết chất liệu là gia vị, cách nhìn đổi hẳn. Hai tấm cùng màu nâu có thể là hai thứ khác xa nhau trong bếp. Cái phân biệt chúng không còn là màu, mà là ký ức về mùi và vị mà người xem mang theo.
Đây là chỗ tác phẩm lật lại thứ bậc quen thuộc của phòng tranh. Thị giác được mời vào trước, nhưng khứu giác mới là giác quan hiểu chuyện. Một bức tranh trừu tượng thành ra một tủ gia vị.
Năm 2014, bộ tranh được trưng trong mal-entendidos, triển lãm lớn của Neuenschwander tại Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại São Paulo. Nó cũng gần với những thực hành khác dùng gia vị làm chất liệu điêu khắc, như những tượng đúc từ trầm, thảo mộc và gia vị của Benitha Perciyal. Ở cả hai, thứ bột trong bếp được nâng lên thành vật để ngắm, nhưng không bao giờ thôi là thứ để ăn và để ngửi.
Olfactory Art