Essays · Olfactory Art
Sensoria: The Art and Science of our Senses.
Các giác quan không đứng riêng. Chúng nói chuyện với nhau.
Shared Sense Wall by Hilda Kozári. Image: Adam Bogdan; courtesy of CCA Łaźnia · STIRworld
Sau những năm cách ly
Nina Czegledy là nghệ sĩ, giám tuyển và nhà văn người Canada. Trong những năm đại dịch, khi người ta sống sau màn hình và ít chạm vào thế giới, bà bắt đầu nghĩ về một câu hỏi: sự cách ly đã làm gì với các giác quan của ta?
Câu trả lời của bà là Sensoria: The Art and Science of our Senses, một triển lãm được làm cùng Sensorium, trung tâm nghệ thuật số và công nghệ của Đại học York ở Toronto, và Trung tâm Nghệ thuật Đương đại Łaźnia ở Gdańsk, Ba Lan. Năm 2022, triển lãm mở song song ở hai nơi. Phần ở Toronto đóng cửa ngày 14 tháng 10, phần ở Gdańsk ngày 30 tháng 10.
Hai thành phố cách nhau một đại dương, cùng một câu hỏi. Czegledy muốn trình bày sự cảm nhận của giác quan theo cách dễ tiếp cận mà vẫn bất ngờ. Bà dựa trên một điều mà nghiên cứu hiện nay đã khẳng định: các giác quan của con người gắn với nhau và tác động qua lại. Ta không nhìn riêng, nghe riêng, ngửi riêng. Ta cảm nhận cùng lúc.
Một cái cây trong chai
Phần khứu giác của Sensoria có mặt của vài nghệ sĩ đã làm việc với mùi từ lâu. Nổi bật nhất là One Tree ID của nghệ sĩ Đức Agnes Meyer-Brandis.
Ý tưởng của tác phẩm đến từ khoa học thực vật. Mọi cây đều toả ra những hợp chất hữu cơ bay hơi, và cây dùng chúng để trao đổi thông tin: báo có sâu, gọi côn trùng, nhận ra cây bên cạnh. Mỗi cây có một đám mây phân tử riêng quanh mình, như một kiểu căn cước. Meyer-Brandis đo đám mây ấy ở từng phần của một cái cây: rễ, thân, lá kim. Có hơn một trăm hợp chất được nhận ra, dù không thể bắt được tất cả, vì chúng quá nhỏ và tan quá nhanh.
Rồi cùng nhà điều hương Marc vom Ende, bà làm những phân tử ấy thành một mùi hương cho con người. Người xức mùi ấy mang trên da căn cước của một cái cây cụ thể. Có thể, ở một mức độ hoá học mà ta không cảm nhận được, họ đang tham gia vào cuộc trò chuyện của cây cối. Meyer-Brandis còn mang đến Sensoria một tác phẩm nhỏ hơn với cái tên dễ thương: Have a tea with a Tree, uống trà cùng một cái cây.
Bên cạnh đó là Shared Sense Wall của Hilda Kozári, một nghệ sĩ nhiều năm làm việc với mùi, và World Sensorium của Gayil Nalls, một mùi hương làm từ cây thơm của gần như mọi quốc gia. Về World Sensorium, Penta đã viết riêng một bài. Raewyn Turner và Brian Harris cũng có tác phẩm trong triển lãm.
Năm giác quan trong một phòng
Mùi chỉ là một phần. Karolina Hałatek dựng Ascent, một sắp đặt ánh sáng trong sương mù, bao người xem vào một khoảng không mờ đục, nơi mắt mất đi điểm tựa quen thuộc. Artur Żmijewski chiếu Blindly, video năm 2010 của ông. Csenge Kolozsvari và Guy Van Belle cũng góp mặt.
Đặt các tác phẩm ấy cạnh nhau, triển lãm cho thấy một điều giản dị: khi một giác quan bị làm mờ, những giác quan khác lên tiếng. Trong sương mù của Hałatek, người ta chú ý hơn đến tiếng bước chân, đến không khí trên da. Trước một chai mùi, người ta nhắm mắt lại.
Sensoria không phải một triển lãm chỉ về mùi. Nhưng chính vì thế nó đặt mùi đúng chỗ: không phải một giác quan phụ, một thứ trang trí, mà là một trong năm cánh cửa ngang nhau. Sau những năm sống qua màn hình, lời nhắc ấy có giá trị riêng.
Cái cây của Meyer-Brandis vẫn đứng ở chỗ của nó, vẫn toả ra đám mây phân tử của nó, dù có ai ngửi hay không. Triển lãm chỉ làm một việc nhỏ: đưa cho ta một cái chai, để ta biết cuộc trò chuyện ấy vẫn diễn ra.
Olfactory Art