Essays · Olfactory Art
Tử đinh hương. Một mùi phải dựng lại.
Giống bông hoa. Nhưng không bao giờ là bông hoa.
Một bông hoa mùa xuân không cho tinh dầu
Tử đinh hương, Syringa vulgaris, là một cây bụi có gốc ở bán đảo Balkan, về sau được trồng khắp châu Âu và Bắc Mỹ. Cuối xuân, cây ra những chùm hoa nhỏ dày đặc, màu tím nhạt, tím sẫm hoặc trắng. Màu của nó mạnh đến mức trong tiếng Anh và tiếng Pháp, tên bông hoa trở thành tên một sắc tím.
Mùi tử đinh hương rất dễ nhớ. Ngọt, mát, hơi phấn, có chút xanh của lá và chút cay rất nhẹ. Nó theo gió đi xa, vào qua cửa sổ, ở lại trên áo. Nhưng như linh lan, bông hoa này không chịu vào chai. Hoa nhỏ, mỏng, lượng chất thơm ít, và thứ lấy ra được không giữ lại cái mùi người ta nhớ. Ngày nay gần như không có chiết xuất tử đinh hương nào trong thương mại.
Cho nên từ rất sớm, người làm nước hoa đã hiểu rằng nếu muốn có tử đinh hương, họ phải dựng nó.
Công thức thế kỷ 19
G. W. Septimus Piesse, nhà hoá học và người làm nước hoa ở London, xuất bản The Art of Perfumery vào giữa thế kỷ 19. Trong bản in năm 1857, ông viết rằng tinh chất tử đinh hương có thể lấy bằng cách ngâm hoa trong mỡ. Nhưng ngay sau đó, ông đưa ra một công thức giả, như thể biết rằng ít ai sẽ đi con đường kia.
Công thức gồm dịch chiết hoa huệ, một phần nhỏ dịch chiết hoa cam, vài giọt dầu hạnh nhân, và một ít cồn ngâm cầy hương. Không có tử đinh hương nào trong đó. Chỉ có những bông hoa trắng khác, một chút vị đắng của hạnh nhân, và một chút mùi động vật để giữ mọi thứ lại với nhau.
Đó là cách làm của thời ấy: dựng một bông hoa bằng những bông hoa khác. Người ngửi không cần biết. Họ chỉ cần nhận ra mùi mà mình từng gặp trong vườn.
Terpineol và heliotropin
Khi hoá học hữu cơ phát triển vào nửa sau thế kỷ 19, hộp màu của người làm nước hoa rộng ra. Hai chất trở nên quan trọng với tử đinh hương.
Terpineol, có mặt tự nhiên trong nhiều loại tinh dầu như thông và tràm, mang một mùi hoa khô, sạch, gợi đến tử đinh hương. Nó rẻ và bền, và trở thành xương sống của nhiều bản tử đinh hương dựng lại, nhất là trong xà phòng.
Heliotropin, còn gọi là piperonal, có mùi ngọt, phấn, gợi hạnh nhân và hoa vòi voi châu Âu. Nó làm mềm cái sạch của terpineol, thêm vào đó vẻ phấn của cánh hoa. Về sau, những phân tử linh lan như hydroxycitronellal cũng được thêm vào, để có phần mát và xanh.
Không chất nào là tử đinh hương. Mỗi chất là một nét: nét này cho sự sạch, nét kia cho sự mềm, nét khác cho sự mát. Đặt đủ nét, người xem thấy bông hoa hiện ra.
Chân dung vẽ theo trí nhớ
Có một khác biệt tinh tế giữa chép và nhớ. Người chép nhìn vật và sao lại từng chi tiết. Người nhớ thì giữ lại cái ấn tượng, và bỏ qua những gì không còn trong đầu. Tử đinh hương trong nước hoa luôn thuộc loại thứ hai. Nó không được chép từ bông hoa, vì bông hoa không cho chép. Nó được dựng từ cái mà người ta nhớ về bông hoa.
Vì thế mỗi bản tử đinh hương mang dấu vết của người dựng. Người này nhớ phần phấn, người kia nhớ phần xanh, người khác nhớ cái mát của buổi sáng khi hoa còn đẫm sương. Không bản nào sai. Không bản nào đủ.
Và bông hoa thật thì vẫn nở mỗi mùa xuân, vài tuần, cho những ai đi ngang qua vườn đúng lúc. Mùi của nó ở đó, trọn vẹn, và không ai mang về được.
Olfactory Art