Essays · Olfactory Art
Abraham Bosse. L'Odorat.
Người ngửi hoa, chó ngửi nhau. Cùng một giác quan.
The Metropolitan Museum of Art, Harris Brisbane Dick Fund, 1926 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art
Một buổi chiều trên sân thượng
Tấm màn nặng được vén lên, buộc bằng tua. Phía dưới là một sân thượng lát đá, lan can tiện hình con tiện, trên cột đặt những quả cầu đá tròn. Một cột trụ lớn đứng giữa, chia khung tranh làm hai.
Bên trái, một đôi nam nữ đứng sát nhau. Người đàn ông đội mũ rộng vành có lông chim, áo chẽn, quần phồng, ủng có nơ. Ông đưa một bông hoa lên gần mặt. Người phụ nữ mặc váy dài, cổ áo ren rộng, tay cầm một vật nhỏ chỉ về phía khu vườn. Sau lưng họ, một người khác cũng đang cầm thứ gì đó đưa lên mũi.
Dưới chân đôi nam nữ, hai con chó nhỏ đang đánh hơi nhau. Ở góc phải, trên bậc thang, một đứa trẻ ôm một chậu hoa.
Và phía sau tất cả là khu vườn. Những bồn hoa trồng theo hoa văn, lối đi thẳng tắp, hàng cây cắt tỉa, vài người nhỏ xíu đang dạo. Một khu vườn kiểu Pháp, trật tự, sạch, trải xa đến tận hàng cây cuối.
Bosse và năm cảnh đời thường
Abraham Bosse sinh ở Tours khoảng năm 1602 đến 1604 và mất ở Paris năm 1676. Ông là thợ khắc axit, một trong những người làm tranh in nổi tiếng nhất nước Pháp thời vua Louis XIII. Năm 1645, ông còn in một cuốn sách hướng dẫn kỹ thuật khắc axit, được dùng rộng rãi trong nhiều thế hệ sau.
Bộ Les Cinq Sens, Năm giác quan, được làm trong khoảng 1635 đến 1638, do Melchior Tavernier xuất bản ở Paris. Bộ gồm năm bản: thính giác, thị giác, khứu giác, vị giác, xúc giác. Mỗi bản có tên giác quan bằng tiếng Latin và tiếng Pháp trong một khung trang trí ở giữa lề dưới, hai bên là hai bài thơ bốn câu, một bài Latin, một bài Pháp.
Điều làm bộ tranh khác đi là cách Bosse chọn cảnh. Trước ông, khứu giác thường là một nữ thần, một nhân vật ngụ ngôn trong trang phục cổ đại. Bosse là một trong những người đầu tiên vẽ năm giác quan bằng năm cảnh đời sống đương thời. Người trong tranh mặc đúng quần áo người Paris khá giả thời ấy mặc. Căn phòng, khu vườn, đồ đạc đều là những thứ người xem nhận ra.
Bộ tranh thành công ngay từ khi ra đời. Các hoạ sĩ về sau chép lại nó, trên tranh, trên đồ trang trí. Bản của Bảo tàng Metropolitan ở New York có khổ bản khắc khoảng 25,8 x 32,5 cm, được mua năm 1926.
Khứu giác như một phong cách sống
Nhìn kỹ, L'Odorat không chỉ nói về cái mũi. Nó nói về một lối sống.
Bài thơ Latin bên trái nhắc đến Flora và hoa hồng, đến Pomona và trái cây, những vị thần của vườn. Bài thơ Pháp bên phải nói về buổi sáng và tinh chất của hoa. Thần thoại vẫn còn đó, nhưng chỉ trong chữ. Trong hình, chỉ còn người thật.
Và những người thật ấy đang làm gì? Họ đứng ở chỗ cao nhất của khu vườn, ăn mặc chỉn chu nhất, ngửi một bông hoa như ngửi một thứ đã được chọn sẵn cho mình. Mùi hương ở đây gắn với của cải: một khu vườn đủ lớn để cần người chăm, hoa trồng trong bồn hoa văn, trẻ con mang chậu hoa lên cho người lớn.
Nhưng Bosse cũng là một người quan sát tinh. Ông đặt hai con chó ngay giữa tiền cảnh, sát bên chân chủ. Trong truyền thống tranh năm giác quan, chó thường đi cùng khứu giác, vì mũi chó tinh hơn mũi người. Ở đây, chúng nhắc một điều giản dị: dưới lớp áo và nghi thức, ngửi vẫn là một việc của cơ thể.
Năm giác quan của Bosse thường được đọc như tư liệu về quần áo, nội thất, phong tục Paris thế kỷ 17. Với L'Odorat, người xem có thêm một thứ: một hình dung về việc người thời ấy muốn được thấy là đang ngửi gì. Đặt cạnh những bộ năm giác quan thế kỷ 16, như bộ của Jost Amman, người xem thấy rõ mùi đã rời thế giới biểu tượng để bước vào đời sống hằng ngày như thế nào.
Olfactory Art