Essays · Olfactory Art
Alison Knowles. Proposition #2: Make a Salad.
Ba chữ trên giấy, một bát rau trong phòng.
Một bản nhạc ba chữ
Toàn bộ bản nhạc của Alison Knowles là một câu mệnh lệnh: Make a salad. Làm một đĩa salad. Không số người, không thời lượng, không công thức. Ai đọc câu ấy cũng có thể diễn nó.
Knowles gọi đây là bản nhạc đầu tiên của mình. Trong Fluxus, loại văn bản như vậy được gọi là event score: một chỉ dẫn ngắn, có khi chỉ một dòng, để biến một việc thường ngày thành buổi diễn. Âm nhạc không còn nằm trên khuông nhạc. Nó nằm trong hành động.
Ý tưởng ấy nghe đơn giản, nhưng nó đổi vị trí của người nghệ sĩ. Người viết không còn giữ quyền với từng chi tiết. Rau gì, bát gì, phòng nào, ai ăn, tất cả để cho lần diễn quyết định.
Cái hay nằm ở chỗ câu lệnh không đòi kỹ năng. Không cần biết đọc nhạc, không cần học diễn. Ai từng đứng bếp đều đã diễn bản nhạc này hàng trăm lần mà không biết. Knowles chỉ đổi khung: đưa việc ấy vào một căn phòng có khán giả, và yêu cầu mọi người nhìn nó như nhìn một buổi hoà nhạc.
Đêm 21 tháng 10 năm 1962
Knowles diễn Make a Salad lần đầu ngày 21 tháng 10 năm 1962 tại Institute of Contemporary Arts ở London. Buổi diễn gắn với chuyến lưu diễn châu Âu đầu tiên của Fluxus, khi một nhóm nghệ sĩ trẻ đi qua các thành phố với những bản nhạc bằng hành động.
Bà đi xa nên mang theo rất ít đồ. Để có chỗ trộn salad cho cả phòng, bà mượn một thùng gỗ đựng dưa muối từ Crosse & Blackwell, một hãng thực phẩm lâu đời của Anh. Chiếc thùng thành bát trộn.
Bà làm một bát salad xanh lớn từ rau tươi, rồi mang từng đĩa đi mời khán giả. Một bức ảnh đen trắng của buổi tối đó, nay thuộc Getty Research Institute, cho thấy Knowles đứng thứ hai từ phải sang, tay cầm đĩa, giữa những người đang đứng xem.
Cắt theo nhịp, trộn trên không
Qua những lần diễn lại, Make a Salad có một hình dạng quen thuộc. Có nhạc sống. Knowles và người cùng diễn cắt rau theo nhịp nhạc. Tiếng dao trên thớt thành một phần của âm thanh. Rồi rau được tung lên để trộn, và salad được chia cho mọi người trong phòng.
Năm 2008, tác phẩm được diễn lại ở Tate Modern, London. Knowles cắt rau cùng con gái Jessica Higgins, trong tiếng nhạc sống.
Ngày 22 tháng 4 năm 2012, Make a Salad lên High Line ở New York, trong đoạn lối đi Chelsea Market Passage. Lượng rau đủ cho khoảng một nghìn người: xà lách, cà rốt, dưa chuột, hành, cần tây, nấm. Rau được tung từ tầng trên xuống tầng dưới của lối đi, rồi chia cho người đứng đó.
Nửa thế kỷ sau lần đầu, bản nhạc vẫn chỉ có ba chữ. Chỉ có bát lớn hơn.
Mùi của một việc bình thường
Người ta thường nhắc Make a Salad như tác phẩm của âm thanh và của sự chia sẻ. Nhưng nó cũng là tác phẩm của mùi. Rau vừa cắt có mùi rất riêng, xanh, ướt, hơi hăng. Khi hàng trăm lá rau bị cắt cùng lúc trong một phòng kín, mùi ấy trở nên đậm đến mức không ai bỏ qua được.
Mùi ở đây không được thiết kế. Nó đến từ việc làm. Nó tan đi khi salad đã ăn xong. Không bảo tàng nào lưu được nó, chỉ có bức ảnh và bản nhạc ba chữ còn lại.
Cũng có một điều khác. Mùi rau cắt không giống nhau ở mỗi lần diễn. London năm 1962 khác New York năm 2012: rau khác mùa, phòng khác gió, số người khác. Bản nhạc giữ nguyên, còn mùi thì mỗi lần mỗi khác.
Nhìn như vậy, Make a Salad đứng gần với những người đưa bữa ăn vào nghệ thuật cùng thời, như Daniel Spoerri với nhà hàng và những bàn ăn dán cố định. Nhưng Knowles không giữ lại gì. Bà để tác phẩm bị ăn hết.
Olfactory Art