Essays · Olfactory Art

Daniel Spoerri. Restaurant Spoerri.

Bữa ăn đã xong. Cái bàn vẫn còn đó.

Daniel Spoerri, tranh bẫy: mặt bàn ăn treo đứng với đĩa, ly, dao nĩa và thức ăn thừa được dán cố định

Apollo Magazine; © Daniel Spoerri / ADAGP · Apollo Magazine


Dán chặt một khoảnh khắc

Daniel Spoerri bắt đầu dán đồ vật lên mặt phẳng từ năm 1960. Cùng năm đó, ông là một trong những thành viên sáng lập nhóm Nouveau Réalisme ở Paris, những nghệ sĩ muốn đưa đồ vật thật của đời sống hiện đại vào nghệ thuật, thay vì vẽ lại chúng.

Cách làm của ông rất đơn giản. Sau một bữa ăn, ông giữ mọi thứ còn trên bàn: đĩa bẩn, khăn ăn đã dùng, chai rỗng, tách cà phê, gạt tàn. Ông dán chặt chúng vào mặt bàn đúng vị trí. Rồi dựng mặt bàn lên, treo trên tường như một bức tranh.

Ông gọi chúng là tableaux pièges, tranh bẫy. Cái bị bẫy lại không phải đồ vật. Là một khoảnh khắc: sự sắp xếp ngẫu nhiên mà một nhóm người để lại khi họ ăn xong và đứng dậy.

Khi treo lên tường, người xem phải nhìn từ trên xuống một mặt bàn mà lẽ ra họ nhìn từ trên xuống lúc ngồi ăn. Góc nhìn ấy lạ vừa đủ để thấy lại những thứ vốn bị bỏ qua.

Từ Galerie J đến Burgplatz

Năm 1963, Spoerri biến Galerie J ở Paris thành một nhà hàng trong hai tuần. Các nhà phê bình nghệ thuật làm bồi bàn. Mỗi tối phục vụ chừng ba mươi suất, và mỗi tối một bàn được dán cố định thành tranh bẫy.

Năm 1968, ông mở Restaurant Spoerri ở Düsseldorf, trên Burgplatz, trong khu phố cổ, cùng chủ quán người Thuỵ Sĩ Carlo Schröter. Nhà hàng hoạt động đến năm 1972. Spoerri tự nấu, và thực đơn có những thứ ít ai ăn: thịt rắn chuông, vòi voi. Ông nói nhà hàng bán mọi thứ ăn được nhưng người ta thường không ăn.

Khách có thể đặt biến bàn của mình thành tranh bẫy với giá một nghìn Mác Đức. Nhưng Spoerri cũng thường tự chọn ngẫu nhiên một bàn nào đó để giữ lại.

Năm 1970, trên tầng hai của nhà hàng, ông mở Eat Art Gallery. Nơi đây trưng bày tác phẩm làm từ thức ăn, của Spoerri và của nhiều nghệ sĩ khác, trong đó có Joseph Beuys và Dieter Roth.

Eat Art: ăn như một chất liệu

Eat Art là tên Spoerri đặt cho mảng nghệ thuật lấy việc ăn uống làm chất liệu. Không phải vẽ trái cây, mà nấu, bày, ăn, và giữ lại thứ còn sót. Thức ăn ở đây không tượng trưng cho điều gì. Nó là chính nó.

Mùi là một phần không thể tách của những tác phẩm ấy. Trong nhà hàng, không khí đầy mùi thịt nướng, rượu, khói thuốc. Trên tranh bẫy, những mẩu bánh mì và vụn thức ăn vẫn còn mùi trong những ngày đầu, rồi khô dần, nhạt dần. Tác phẩm đổi mùi theo thời gian mà nghệ sĩ không can thiệp.

Điều này làm tranh bẫy khác với tranh tĩnh vật cổ điển. Một bức tĩnh vật vẽ trái cây đẹp mãi. Một tranh bẫy thì già đi cùng với thức ăn thật trên nó. Người xem năm 1970 và người xem hôm nay không nhìn thấy, không ngửi thấy cùng một thứ.

Về sau, Spoerri tiếp tục làm việc với thức ăn trong nhiều hình thức. Năm 1982 ông in Mythology & Meatballs. Những năm 1980, ông thu thập các công thức nấu nội tạng viết tay của bạn bè nghệ sĩ.

Vì sao cái bàn còn đáng nhìn

Năm 2021, Kunstforum Wien làm một cuộc hồi cố lớn về Spoerri, với nhiều tranh bẫy treo cạnh nhau. Nhìn chúng cùng lúc, người xem thấy những buổi tối khác nhau của những năm 1960 và 1970: số ly nhiều hay ít, gạt tàn đầy hay vơi, đĩa sạch hay còn nửa phần.

Mỗi cái bàn là một tài liệu về cách người ta ngồi với nhau. Không ai trong đó được vẽ. Họ chỉ có mặt qua những gì họ để lại.

Cùng thời ấy, ở London, Alison Knowles làm salad cho khán giả và để tác phẩm bị ăn hết. Spoerri làm điều ngược lại: ông để bữa ăn trôi qua, rồi giữ cái vỏ của nó. Hai cách nhìn khác nhau về cùng một việc. Một bên chọn khoảnh khắc đang ăn, một bên chọn lúc bữa ăn vừa xong.



Thành viên Penta