Essays · Olfactory Art
Ambrox. Hổ phách xám không cần cá voi.
Cùng một mùi, hai nguồn gốc khác nhau.
Hổ phách xám: một vật do biển và thời gian làm ra
Hổ phách xám, còn gọi là long diên hương, hình thành trong ruột cá nhà táng. Khi mới ra khỏi cơ thể con vật, nó là một khối sẫm, mềm, mùi không dễ chịu. Rồi nó nổi trên biển. Có khối trôi nhiều năm trước khi dạt vào một bờ cát nào đó.
Trong thời gian trôi, vật thay đổi. Thành phần chính của hổ phách xám là ambrein, một chất gần như không có mùi khi tinh khiết. Ánh sáng và không khí chậm rãi bẻ gãy ambrein thành những phân tử nhỏ hơn. Trong số đó có hai chất mang phần lớn cái mùi người ta tìm: ambroxide, mùi khô, ấm, khoáng; và ambrinol, mùi động vật, đất ẩm, thuốc lá.
Vì vậy hổ phách xám không có một mùi cố định. Khối trôi lâu thì nhạt màu hơn và thơm hơn. Khối mới thì sẫm và gắt. Mùi của nó là một con số chỉ thời gian: bao nhiêu năm nắng, bao nhiêu năm muối.
Người làm nước hoa dùng hổ phách xám từ rất lâu, dưới dạng tinh dầu ngâm trong rượu. Nó hiếm, không đoán được, và phụ thuộc vào việc ai đó tình cờ nhặt được một khối trên bãi biển. Một vật liệu như thế khó làm nền cho một nghề cần sự ổn định.
Stoll và Hinder, 1950: từ sclareol đến Ambrox
Firmenich, một hãng nguyên liệu ở Geneva, bắt đầu tìm hiểu thành phần của hổ phách xám từ những năm 1930. Câu hỏi đơn giản: trong khối vật ấy, phân tử nào làm nên mùi?
Năm 1950, Max Stoll và M. Hinder ở Firmenich công bố cách tổng hợp phân tử mà sau này mang tên thương mại Ambrox. Điểm xuất phát không phải cá voi mà là sclareol, một chất lấy từ cây xô thơm, loài Salvia sclarea. Sclareol được oxy hoá thành một lactone gọi là sclareolide, rồi khử thành một diol, rồi đóng vòng. Kết quả là một phân tử có khung giống hệt chất mà biển tạo ra từ ambrein.
Cùng thập niên đó, Firmenich cũng tổng hợp ambrinol, phân tử thứ hai của hổ phách xám. Hai mặt của cùng một vật, một mặt sạch và khô, một mặt động vật và ẩm, giờ có thể làm ra trong phòng thí nghiệm.
Câu chuyện không dừng ở đó. Nguồn xô thơm có năm được, năm mất. Năm 1988, Firmenich đưa ra Ambrox DL, đi theo một con đường tổng hợp khác để khỏi phụ thuộc vào mùa xô thơm. Về sau, một số quy trình mới dùng lên men đường để tạo tiền chất thay cho sclareol. Mỗi lần như thế, phân tử vẫn vậy, còn con đường đến với nó lại đổi.
Ngày nay nhiều hãng bán cùng phân tử này dưới tên riêng: Ambrox của Firmenich, Ambroxan của Kao, Ambrofix của Givaudan. Các nhà hoá học gọi chung nó là ambroxide.
Mùi khoáng, da ấm, gỗ ướt: Ambrox ngửi như thế nào
Ambrox không ngửi như một bông hoa hay một thân gỗ. Mùi của nó khô, sạch, hơi mặn, như da sau một ngày nắng, như đá ấm, như gỗ ướt đã khô lại. Nó lan rất xa và giữ rất lâu.
Mùi ấy mờ. Nó không đứng trước, không đòi được gọi tên. Chính vì mờ, nó hay nằm dưới những mùi mà người ta gọi là sạch hoặc gần da, như một khoảng trống có hơi ấm.
Trong hổ phách xám thật, ambroxide chỉ là một phần. Còn ambrinol, còn nhiều chất khác, còn độ ẩm và mùi biển. Ambrox tách phần sạch nhất ra, bỏ lại phần động vật. Nó là hổ phách xám đã được rửa.
Khi nguồn gốc thay đổi, mùi còn kể cùng một câu chuyện?
Một khối hổ phách xám mang trong nó một con cá voi, một hành trình trên biển, và nhiều năm nằm dưới trời. Một gam Ambrox mang trong nó một cánh đồng xô thơm, một lò phản ứng, và một bài báo khoa học năm 1950.
Hai thứ ấy có thể cho cùng một phân tử. Nhưng khi đứng trước một mùi, người ngửi thường không biết mình đang gặp vật nào. Mũi chỉ nhận phân tử. Câu chuyện phải được kể thêm bằng chữ.
Đó là một câu hỏi Penta hay đặt ra với mọi mùi: ta đang ngửi vật, hay đang ngửi ký ức về vật? Ambrox là một ví dụ rõ. Nó giữ cái mùi mà biển và thời gian từng làm ra, nhưng không giữ biển, cũng không giữ thời gian.
Có thể vì vậy mà Ambrox dễ gần. Nó không cần ai nhặt được trên bãi cát. Nó không cần một con vật nào. Nó đến từ một cái cây, và trở thành một thứ gần như trong suốt trên da.
Nguồn: Scientific Reports, dsm-firmenich, Institute of Making
Olfactory Art