Essays · Olfactory Art
Sean Raspet. New Olfactory Molecules.
Một mùi hoa không có bông hoa nào.
Courtesy The Art and Olfaction Awards · Sean Raspet (official site)
Một phân tử chưa từng có
Tên hoá học của nó là 2-benzyl-1,3-dioxan-5-one. Tên thương mại là Hyperflor. Theo Sean Raspet, trước khi được tạo ra vào năm 2018, phân tử này chưa từng tồn tại trong tự nhiên, cũng chưa từng xuất hiện trong tài liệu khoa học nào.
Raspet là nghệ sĩ Mỹ, từ lâu làm việc ở chỗ giao nhau giữa hoá học, mùi vị và nghệ thuật. Với Hyperflor, ông là người thiết kế phân tử và vạch ra con đường phản ứng để tạo ra nó. Việc tổng hợp diễn ra trong khoảng 2018 đến 2019, tại phòng thí nghiệm của nhà hoá học Shengping Zheng ở Hunter College, thuộc hệ thống đại học công lập New York, với sự trợ giúp của Sihan Li.
Trên trang của mình, Raspet ghi rằng Hyperflor có một nét hoa rất mạnh, ngay cả khi pha rất loãng. Ông còn cho rằng mùi của nó tự nhiên và phức tạp hơn nhiều phân tử mùi hoa vốn có sẵn trong tự nhiên. Một thứ hoàn toàn tổng hợp lại được mô tả là tự nhiên hơn tự nhiên. Chính nghịch lý ấy là chỗ tác phẩm bắt đầu.
Về cấu trúc, phân tử mang vài đặc điểm chung với axit phenylacetic, một chất điều hoà sinh trưởng ở rễ cây. Một mùi hoa có họ hàng xa với thứ giúp rễ mọc. Chi tiết ấy khó mà không để ý.
Mùi như một đoạn chuyển cảnh
Năm 2019, Hyperflor được mang tới Okayama Art Summit ở Nhật Bản, kỳ triển lãm mang tên IF THE SNAKE, do Pierre Huyghe làm giám đốc nghệ thuật. Phân tử không được đặt trong tủ kính. Nó được khuếch tán ở nhiều địa điểm của triển lãm khắp thành phố.
Raspet gọi vai trò của nó là những đoạn chuyển cảnh giữa các không gian. Như trong phim, khi cảnh này nhường chỗ cho cảnh khác, người xem đi từ nơi này sang nơi khác và đi qua một mùi hoa không thuộc về nơi nào.
Người đi qua có lẽ không biết mình vừa ngửi một phân tử mới. Họ chỉ thấy một mùi hoa, rồi thôi. Đó là cách tác phẩm hoạt động: không đòi được nhìn, chỉ cần được hít vào.
Có một nguồn cho biết Raspet mô tả mùi của nó nằm đâu đó giữa cánh hoa và thảm thực vật chín quá. Một mùi hoa, nhưng đã hơi quá độ, sắp sang một trạng thái khác.
Một phân tử, ba danh tính
Hyperflor không chỉ là tác phẩm. Nó đang chờ cấp bằng sáng chế, và đang được đưa vào thương mại để dùng trong hương liệu công nghiệp và các sản phẩm có mùi.
Như vậy cùng một phân tử có ba danh tính. Nó là một hành động sáng tạo: tổng hợp một thứ chưa từng có. Nó là một thực thể pháp lý và thương mại, có tên, có bằng, có thể mua bán. Và nó là một tác phẩm, hoạt động bằng vật chất, bằng ý niệm, và cả bằng kinh tế.
Nghệ thuật thường đứng bên ngoài quy trình sản xuất và bình luận về nó. Raspet đi vào bên trong. Ông không vẽ về ngành mùi. Ông thêm một nguyên liệu mới vào kho nguyên liệu của ngành ấy.
Hai phân tử trong một căn phòng trống
Tác phẩm New Olfactory Molecules đặt Hyperflor cạnh một phân tử mới thứ hai, mang tên E12. Trang của nghệ sĩ không mô tả E12, nên ở đây Penta không đoán về mùi của nó.
Năm 2025, tác phẩm vào vòng chung khảo giải Sadakichi của Art and Olfaction Awards. Lời giới thiệu cho biết hai phân tử được trình bày trong một sắp đặt tối giản, không có trang trí thị giác nào kèm theo.
Sự trống trải ấy là một lựa chọn. Không chai đẹp, không ảnh hoa, không câu chuyện về vùng đất nào. Chỉ còn phân tử và cái mũi. Người xem buộc phải đối diện với câu hỏi đơn giản nhất: đây là mùi gì, khi nó không nhắc tới thứ gì khác?
Phần lớn mùi ta biết đều mượn tên của một vật: hoa hồng, gỗ tuyết tùng, vỏ cam. Hyperflor chưa có vật nào để mượn tên. Nó chỉ có công thức, và cái tên mà người làm ra nó đặt cho.
Olfactory Art