Essays · Contemporary Art
Anish Kapoor. Sky Mirror.
Một vật lớn đến thế, và chỉ để cho bầu trời hiện ra.
Một tấm gương giữa phố
Mùa thu năm 2006, từ ngày 19 tháng 9 đến 27 tháng 10, người đi qua Rockefeller Center ở New York gặp một vật lạ. Ở lối vào từ Đại lộ số Năm, dẫn vào Channel Gardens, có một chiếc đĩa thép không gỉ đánh bóng, đường kính 35 feet, tức khoảng 10,7 mét.
Chiếc đĩa nặng 23 tấn, cao gần bằng ba tầng nhà. Nó được đặt trên một bệ, cao hơn mặt đường vài feet. Tổ chức Public Art Fund đưa tác phẩm tới đây, trong chương trình nghệ thuật công cộng của họ.
Tên tác phẩm là Sky Mirror, tấm gương bầu trời. Người làm ra nó là Anish Kapoor, nghệ sĩ sinh ở Mumbai, sống và làm việc tại London.
Tác phẩm đứng ngay trên đường đi của người đi bộ. Người đi làm buổi sáng, khách du lịch, người giao hàng đều phải đi ngang nó. Không cần vé, không cần bước vào một phòng trưng bày. Ai đi qua cũng có thể dừng lại vài giây, và thấy bầu trời bỗng nằm ở một chỗ không nên có.
Hai mặt, hai thành phố
Sky Mirror có hai mặt, và mỗi mặt làm một việc khác.
Mặt lõm hướng lên, về phía toà nhà 30 Rockefeller Plaza. Vì lõm, nó lật ngược mọi thứ nó phản chiếu. Toà nhà chọc trời hiện ra đầu dưới chân trên, bầu trời chiếm gần hết mặt gương, và mây như đang trôi ở dưới đất.
Mặt lồi hướng ra Đại lộ số Năm. Mặt này không lật ngược, mà kéo giãn. Người đi đường thấy chính mình, thấy dòng xe, thấy mặt tiền các cửa hàng, tất cả cong lại như nhìn qua một giọt nước.
Như vậy, cùng một vật mà cho ra hai thành phố. Một thành phố ở trên, lộn ngược, gần như chỉ có trời. Một thành phố ở dưới, cong và đông người. Người xem đi vòng quanh chiếc đĩa là đi từ thành phố này sang thành phố kia.
Phi vật thể
Public Art Fund dẫn lại cách Kapoor nói về loại tác phẩm này: một phi vật thể. Nghĩa là một khối điêu khắc dù rất lớn, nhưng gợi đến một ô cửa sổ hay một khoảng trống, và thường như tan vào xung quanh.
Điều đó nghe có vẻ ngược. Điêu khắc là nghệ thuật của khối, của vật chiếm chỗ. Kapoor thì làm những vật chiếm chỗ để rồi biến mất. Mặt thép được đánh bóng tới mức không còn thấy thép. Chỉ còn thấy những gì nó phản chiếu.
Ông đã theo đuổi ý này từ trước. Public Art Fund nhắc tới Turning the World Inside Out năm 1995, và Cloud Gate năm 2004 ở Millennium Park, Chicago, một khối thép bóng nặng 125 tấn. Những tác phẩm khác của ông, như Ishi's Light, cũng làm việc với bề mặt phản chiếu và khoảng rỗng bên trong.
Ở Sky Mirror, ý ấy được đặt vào giữa một trong những khu phố đông nhất thế giới. Nơi mọi thứ đều cao, đều ồn, đều đòi được nhìn. Và một vật lớn chọn cách không đòi gì.
Cúi xuống để nhìn trời
Người sống ở Manhattan hiếm khi nhìn trời. Toà nhà che mất, và cổ phải ngửa rất cao. Sky Mirror đưa bầu trời xuống ngang tầm mắt. Muốn thấy mây, người ta chỉ cần nhìn thẳng.
Mỗi giờ tấm gương một khác. Sáng thì xanh và sáng. Chiều thì vàng, rồi hồng. Ngày mưa thì xám, những giọt nước đọng trên mặt thép làm mờ đi hình phản chiếu. Tác phẩm không có màu riêng. Màu của nó là màu của trời hôm đó.
Gần sáu tuần sau, nó được tháo đi. Những gì nó từng phản chiếu không lưu lại ở đâu cả. Sky Mirror đáng nhớ chính vì điều đó: nó không giữ lại hình ảnh nào, nó chỉ dạy người ta cách nhìn lên.
Contemporary Art