Essays · Olfactory Art
Azza El Siddique. Echoes to Omega.
Nước bốc hơi, ngưng lại, rơi xuống. Mùi đi theo vòng ấy.
Một tầng hầm dài, sáu bức tượng
Echoes to Omega mở tại Mattress Factory, bảo tàng chuyên về nghệ thuật sắp đặt ở Pittsburgh, từ ngày 9 tháng 8 năm 2024 và kéo dài đến ngày 14 tháng 9 năm 2025. Hơn một năm. Đó không phải chi tiết nhỏ, vì tác phẩm này thay đổi theo thời gian.
Căn phòng là một tầng hầm hẹp và dài. Người xem đi trên sàn lưới thép, giữa những khung thép để hở, như đi trên một lối đi treo. Dưới chân và hai bên là nước.
Dọc hai bên tầng hầm, sáu bức tượng bán thân bằng đất sét xếp thành hai hàng, mỗi hàng ba. Chúng ngâm trong nước đã ô xy hoá, ngập đến ngực. Nước có màu gỉ sắt. Theo thời gian, màu gỉ ấy thấm dần lên đất sét. Người viết bài cho The Brooklyn Rail đến vào tháng 12 và đã thấy những vệt gỉ lan trên tượng.
Một hệ thống bơm và tưới nhỏ giọt giữ cho nước luôn chuyển động. Nước bốc hơi, ngưng tụ, rơi xuống. Căn phòng là một vòng tuần hoàn khép kín, như một cơn mưa rất chậm.
Phu nhân Sennuwy
Sáu bức tượng là bản sao của một tượng cổ: tượng Phu nhân Sennuwy, một phụ nữ quý tộc Ai Cập, được tạc khoảng bốn nghìn năm trước. Bức tượng gốc được tìm thấy năm 1913 ở Sudan, nặng khoảng một tấn, và nay thuộc bộ sưu tập thường trực của Museum of Fine Arts, Boston.
El Siddique không nặn tay những bản sao. Cô dùng bản quét ba chiều của tượng gốc, rồi cho máy tiện rô bốt khắc ra từ đất sét. Một hình dạng cổ đi qua công nghệ số, rồi quay lại với đất.
Chi tiết ấy quan trọng với chủ đề của cô. El Siddique sinh ở Khartoum, Sudan, di cư sang Canada rồi sang Mỹ, hiện sống ở New Haven. Tượng Sennuwy cũng là một kẻ di cư: làm ở Ai Cập, chôn ở Sudan, đào lên, rồi đưa sang Boston. Bức tượng và nghệ sĩ cùng mang một câu chuyện về những vùng đất không còn là nhà.
Ở hai bên bệ thờ cuối phòng, hai màn hình chiếu những đoạn trích từ Amduat, văn bản tang lễ Ai Cập cổ. Tên gọi ấy có nghĩa là những gì ở cõi dưới. Nó mô tả hành trình của mặt trời qua mười hai giờ đêm, trước khi mọc lại.
Sandaliya trên tấm kim loại nóng
Cuối phòng là một bệ thờ. Ở đó có một đài phun nhỏ, nhỏ từng giọt nước pha dầu Sandaliya lên một tấm kim loại được hâm nóng bằng một tấm gia nhiệt công nghiệp. Mỗi giọt rơi xuống, nóng lên, bay hơi. Mùi lan ra.
Sandaliya là một loại dầu thơm dùng trong nghi lễ an táng của người Hồi giáo Sudan. Nó có mùi gỗ, ấm. Người ta dùng nó trong những buổi tiễn biệt, như một cử chỉ chăm sóc sau cùng dành cho người đã mất.
Người xem thường nhận ra mùi trước khi hiểu nó là gì. Bước vào tầng hầm lạnh và ẩm, họ gặp một mùi ấm, dịu, không hợp với chỗ ấy. Rồi đi dọc lối thép, giữa những bức tượng ngâm nước, họ tới được nguồn của nó.
Mùi làm cho nghi lễ trở thành thật. Hình ảnh Amduat trên màn hình là một văn bản cổ, cách xa. Còn mùi Sandaliya thì đang ở đây, đi vào phổi người xem, giống như nó đã đi vào không khí của những ngôi nhà có tang ở Khartoum.
Mọi thứ đều đang chuyển thể
El Siddique hay làm việc với sự chuyển thể: từ sống sang chết, từ chết sang tái sinh, từ rắn sang lỏng, từ lỏng sang hơi. Công cụ của cô đi từ những văn bản cổ như Sách của người chết đến trí tuệ nhân tạo. Năm 2025, cô nhận học bổng Guggenheim.
Trong Echoes to Omega, mọi vật liệu đều đang đổi dạng. Nước bay hơi. Thép gỉ. Đất sét thấm màu. Dầu thơm biến vào không khí. Không có gì đứng yên, và chính vì thế tác phẩm trông khác nhau tuỳ tháng người xem tới.
Bài phê bình của The Brooklyn Rail đọc tác phẩm qua những chủ đề di cư, mục rữa và đổi mới, cái chết, ký ức tổ tiên, sự sụp đổ của các đế chế. Tượng Sennuwy thuộc về một triều đại đã mất. Bản sao của nó đang gỉ dần trong một tầng hầm ở Mỹ. Nhưng mùi Sandaliya vẫn còn được dùng, hôm nay, trong những đám tang thật.
Cũng trong những năm ấy, Jonathan Baldock đặt thảo mộc tang lễ vào những chiếc bình gốm trong Grave Goods. Hai tác phẩm rất khác nhau, nhưng cùng tin rằng mùi là cách con người đi cùng người chết một đoạn cuối.
Olfactory Art