Essays · Olfactory Art

Bắc Ấn Độ. Perfume Sprinkler.

Hoa vẽ bên ngoài, hoa ở dạng nước bên trong.

Bình rảy nước hoa thuỷ tinh không màu, cổ dài, vẽ men nhiều màu hình sen và hoa, viền thếp vàng

The Metropolitan Museum of Art, Fletcher Fund, 1975 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art


Mười bốn phân thuỷ tinh

Trong phòng trưng bày nghệ thuật Hồi giáo của The Metropolitan Museum of Art ở New York có một bình rảy nước hoa bằng thuỷ tinh không màu. Nó cao 14 cm, đường kính thân chưa tới 6 cm. Bảo tàng xếp nó vào thế kỷ 18 và ghi nơi làm là Bắc Ấn Độ, theo cách gán nguồn gốc dựa trên phong cách chứ không dựa trên chữ ký hay giấy tờ.

Không ai biết tên người thổi thuỷ tinh. Không ai biết tên người vẽ men. Hồ sơ chỉ nói về vật liệu và cách làm: thuỷ tinh không màu, thổi trong khuôn, vẽ men và thếp vàng.

Thổi trong khuôn nghĩa là người thợ đưa khối thuỷ tinh nóng vào một cái khuôn rồi thổi cho nó phồng ra, ép sát thành khuôn. Cách này cho phép làm nhiều bình có cùng một dáng. Sau đó mới tới phần trang trí: men màu được vẽ lên, vàng được thếp lên, rồi bình được đưa vào lửa lần nữa để men bám chặt vào thuỷ tinh.

Bình được The Met mua năm 1975, bằng quỹ Fletcher Fund. Từ đó đến nay, nó là một trong nhiều bình rảy nước hoa trong bộ sưu tập Hồi giáo của bảo tàng, mỗi chiếc một chất liệu, một vùng, một thế kỷ.

Sen ở ngoài, hồng ở trong

Theo mô tả của bảo tàng, bình này từng được đổ đầy nước hoa hồng và rảy ra để làm thơm không gian trong những dịp lễ hội. Nó không phải một lọ nước hoa để chấm lên cổ tay. Nó là dụng cụ để làm thơm cả một căn phòng, một đám đông, một ngày.

Trang trí trên thân bình là sen và nhiều loài hoa khác, vẽ bằng men nhiều màu. Bảo tàng đọc chúng như một lời nhắc tới mùi ngọt nằm bên trong. Nói cách khác, bức tranh bên ngoài là nhãn của thứ chất lỏng bên trong.

Điều thú vị là hai loài hoa không trùng nhau. Nước bên trong là nước hoa hồng. Hoa vẽ nổi bật bên ngoài lại là sen. Người thợ không vẽ đúng loài hoa đã tạo ra mùi. Họ vẽ một ý niệm chung về hoa, về sự tươi, về vườn. Mắt không cần chính xác như mũi. Mắt chỉ cần được báo trước rằng thứ sắp đến là ngọt.

Thuỷ tinh không màu làm cho điều đó rõ hơn. Bạc hay đồng giấu nước bên trong. Thuỷ tinh thì không. Người cầm bình thấy được mực nước, thấy nó vơi dần sau mỗi lần rảy. Mùi trở thành một thứ có thể đếm bằng mắt.

Bình rảy trong thế giới Hồi giáo

Nước hoa hồng có vị trí lâu đời trong văn hoá các vùng Hồi giáo, từ Ba Tư tới Nam Á. Nó được dùng trong ẩm thực, trong nghi lễ, và trong việc tiếp khách. Bình rảy là dụng cụ riêng cho việc cuối cùng: một cái cổ hẹp để nước ra từng chút, đủ thơm mà không ướt.

Bộ sưu tập của The Met cho thấy cùng một chức năng có thể mang nhiều hình thức. Có chai thuỷ tinh xanh thếp vàng, có bình rảy vẽ chim, có bình rảy mang huy hiệu. Cùng lúc đó, ở các triều đình Nam Á, người ta làm bình rảy bằng bạc mạ vàng cao gấp đôi chiếc này, nặng và lộng lẫy hơn nhiều.

Chiếc bình thuỷ tinh này ở đầu kia của dải ấy. Nó nhẹ, dễ vỡ, và nhỏ. Nó không phô bày của cải bằng kim loại quý. Nó phô bày bằng màu, bằng ánh vàng mỏng, bằng độ trong của thuỷ tinh.

Và vì dễ vỡ, việc nó còn nguyên sau gần ba thế kỷ là một điều đáng để ý. Bao nhiêu chiếc bình như thế đã rơi, đã nứt, đã bị bỏ đi khi hết dùng? Chiếc còn lại đứng trong tủ kính như một người sống sót của những ngày hội mà không ai còn nhớ.

Vì sao một cái bình nhỏ đáng nhìn lâu

Đứng trước bình, người xem hôm nay chỉ dùng được mắt. Không có nước bên trong, không có mùi. Thứ duy nhất nói về mùi là những bông hoa vẽ bằng men.

Đó chính là điều khiến vật này đáng nhìn lâu. Nó cho thấy từ rất sớm, con người đã tìm cách chuyển mùi sang hình. Không phải bằng chữ, không phải bằng công thức, mà bằng một bức tranh đặt ngay trên vật chứa. Mùi đi, tranh ở lại.

Penta để ý rằng hồ sơ bảo tàng rất ngắn. Vài dòng về chất liệu, một câu về công dụng, một câu về hoa. Phần còn lại, người xem tự điền: cái ngày hội ấy ồn ào thế nào, ai cầm bình, nước rơi lên ai, mùi hồng ở trong phòng bao lâu thì tan.



Thành viên Penta