Essays · Olfactory Art
Iran thời Safavid, gốm Kubachi. Tile with a Portrait of a Young Man Inhaling the Perfume of a Flower.
Một hơi thở, nung vào gốm, giữ bốn trăm năm.
The Art Institute of Chicago, Mary Jane Gunsaulus Collection · The Art Institute of Chicago
Một viên gạch vuông, ba màu men
Viên gạch ở The Art Institute of Chicago gần như vuông, khoảng 22 cm mỗi cạnh, dày 2 cm. Bảo tàng ghi nó được làm ở tây bắc Iran, thời nhà Safavid, cuối thế kỷ 16 hoặc đầu thế kỷ 17. Tên đầy đủ bảo tàng đặt cho nó là Tile with a Portrait of a Young Man Inhaling the Perfume of a Flower, viên gạch vẽ chân dung một chàng trai đang hít hương một bông hoa.
Chất liệu là gốm fritware, còn gọi là gốm bột đá, một loại xương gốm làm từ bột thạch anh trộn với thuỷ tinh nghiền và một ít đất sét. Hình được vẽ bằng ba màu: lam, đen và lục lam, rồi phủ một lớp men trong suốt bên trên. Màu nằm dưới men, nên sau khi nung, nó được bảo vệ như sau một lớp kính.
Viên gạch thuộc bộ sưu tập Mary Jane Gunsaulus và mang số 1915.245. Hiện nó được trưng bày ở phòng 143 của bảo tàng.
Cái tên của một ngôi làng không làm ra nó
Gốm Kubachi mang tên một thị trấn ở Dagestan, vùng Bắc Kavkaz, nay thuộc Nga. Ở đó từng có một lượng lớn đồ gốm thế kỷ 15 và 16. Từ những năm 1870, các nhà sưu tầm châu Âu và Bắc Mỹ tới mua nhiều món, rồi về sau tặng lại cho các bảo tàng lớn.
Cái tên dính vào loại gốm này từ đó. Nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng gốm Kubachi không được làm ở Kubachi. Nó được làm ở tây bắc Iran, thời Safavid. Ngôi làng chỉ là nơi giữ, không phải nơi nung.
Chuyện cái tên ấy có một điểm thú vị. Nó cho thấy đồ vật có thể mang theo dấu vết của nơi chúng đi qua, nhiều khi rõ hơn dấu vết của nơi chúng sinh ra. Người ta nhớ viên gạch theo ngôi làng đã cất giữ nó.
Chân dung trên gạch
Gạch Kubachi thường có hình người mặc trang phục kiểu Safavid, vẽ chủ yếu bằng lam cô ban và lục lam gốc đồng trên nền trắng. Đó là một điều đáng chú ý trong gốm trang trí Hồi giáo, nơi phần lớn bề mặt thường dành cho hoa lá, chữ và hình kỷ hà. Ở đây, một con người được đặt vào giữa.
Và con người ấy đang làm một việc rất nhỏ. Không cưỡi ngựa, không săn bắn, không yến tiệc. Chỉ đưa một bông hoa lên và hít vào. Cử chỉ này có một lịch sử rất dài, từ phù điêu Ai Cập cổ đại với người phụ nữ ngửi hoa súng tới những bức tranh năm giác quan ở châu Âu.
Trong văn hoá Ba Tư, hoa và mùi hoa là hình ảnh quen của thơ ca và của đời sống trong những khu vườn. Viên gạch này đưa hình ảnh ấy ra khỏi trang sách, đặt lên tường, nơi người ta có thể nhìn thấy nó mỗi ngày.
Vì sao đáng nhìn lại
Một viên gạch là vật của kiến trúc. Nó được làm để ghép với nhiều viên khác, thành một mảng tường, một khung cửa, một căn phòng. Ta không biết chắc viên gạch này từng nằm ở đâu. Hôm nay nó đứng một mình trong tủ kính ở Chicago.
Đứng một mình, nó trở thành một bức chân dung. Một chàng trai, một bông hoa, một khoảnh khắc ngửi, vẽ bằng ba màu trong một khung vuông bằng hai bàn tay đặt cạnh nhau.
Mùi của bông hoa ấy đã mất từ lâu. Nhưng người xem hiểu ngay chàng trai đang làm gì. Có lẽ đó là lý do cử chỉ này được chọn: nó dễ đọc với bất kỳ ai, ở bất kỳ thời nào.
Olfactory Art