Essays · Olfactory Art

Belle Haleine, The Scent of Art.

Khi cái mũi giữ vai chính.

Belle Haleine, The Scent of Art: phòng trưng bày tại Museum Tinguely, Basel, với các sắp đặt dùng mùi

Museum Tinguely, Basel · Museum Tinguely


Một bảo tàng hỏi về mùi

Từ ngày 11 tháng 2 đến ngày 17 tháng 5 năm 2015, Museum Tinguely ở Basel, Thuỵ Sĩ, mở triển lãm Belle Haleine, The Scent of Art. Người phụ trách là Annja Müller-Alsbach. Triển lãm trải trên hơn 1.200 mét vuông, với hơn bốn mươi nghệ sĩ.

Câu hỏi của triển lãm rất ngắn: nghệ thuật có mùi gì? Và điều gì xảy ra khi cái mũi bỗng giữ vai chính trong việc cảm nhận một tác phẩm? Bảo tàng vốn là nơi của mắt. Ở đây, mắt phải nhường chỗ.

Theo bảo tàng, triển lãm xem xét mùi như một chất liệu nghệ thuật, và mối liên hệ giữa mùi, ký ức và cảm xúc. Nó cũng chạm tới một điều khó nói hơn: quan hệ nước đôi của con người với cơ thể mình và những mùi tự nhiên của cơ thể ấy.

Tên triển lãm gợi lại Belle Haleine, Eau de Voilette, chai nước hoa mà Marcel Duchamp làm năm 1921, với nhãn mang gương mặt Duchamp hoá thân thành Rrose Sélavy trong ảnh của Man Ray. Duchamp có tên trong danh sách nghệ sĩ. Một cái chai làm ra để nhìn, không phải để ngửi, đứng ở đầu một lịch sử về mùi trong nghệ thuật.

Hơi thở, phân và những tiền bối

Phần lịch sử của triển lãm đi qua những nghệ sĩ đầu thế kỷ hai mươi. Có tác phẩm của Man Ray và Carlo Carrà từ những năm 1920. Có cả tác phẩm của vài nghệ sĩ thời Baroque.

Rồi tới Piero Manzoni. Năm 1960, ông làm Fiato d'artista, hơi thở của nghệ sĩ thổi vào những quả bóng bay. Năm 1961 là Merda d'artista, những hộp thiếc được cho là đựng phân của chính ông. Cả hai không để người xem ngửi. Chúng chỉ để người xem nghĩ tới cái mùi, và khó chịu vì nghĩ tới.

Đó là một điểm xuất phát thú vị. Trước khi mùi thật sự vào phòng trưng bày, nó đã có mặt dưới dạng một ý tưởng, một lời nhắc về cơ thể mà nghệ thuật trang trọng vẫn gạt ra ngoài.

Hai mươi năm mùi trong nghệ thuật

Trọng tâm của Belle Haleine là những tác phẩm của khoảng hai mươi năm gần đó, nơi khứu giác được gọi vào làm việc thật sự.

Cildo Meireles mang tới Volátil, làm trong khoảng 1980 đến 1994, một sắp đặt người xem bước chân vào, với bột talc và chất tạo mùi tổng hợp. Bill Viola có Il Vapore, năm 1975, một sắp đặt video đi kèm hơi khuynh diệp. Jana Sterbak có Chemise de Nuit. Sylvie Fleury có Aura Soma, năm 2002. Sissel Tolaas có The FEAR of Smell, một dự án kéo dài từ 2006 đến 2015.

Danh sách còn dài: Louise Bourgeois, Marcel Broodthaers, Carsten Höller, Ernesto Neto, Oswaldo Maciá, Peter de Cupere, Clara Ursitti, Valeska Soares, Dieter Roth, Ed Ruscha, Meg Webster, và nhiều người khác. Có cả Jean Tinguely, người mà bảo tàng mang tên.

Đặt cạnh nhau, các tác phẩm cho thấy mùi không phải một thể loại. Nó là một chất liệu, như màu hay đá, và mỗi nghệ sĩ dùng nó theo một hướng: có người làm ta sợ, có người làm ta nhớ, có người chỉ làm ta ngạc nhiên vì mũi mình còn nhạy tới vậy.

Vì sao Belle Haleine đáng nhớ

Triển lãm không dừng ở phòng trưng bày. Có một buổi tiệc mang tên Pheromone Party vào ngày 14 tháng 2 năm 2015, đúng ngày lễ tình nhân. Có một hội thảo liên ngành vào ngày 17 và 18 tháng 4 năm 2015, và nhiều buổi workshop.

Điều đáng nhớ nhất là tầm rộng. Belle Haleine không kể về một nghệ sĩ hay một trào lưu. Nó đặt Duchamp, Manzoni, Viola và những nghệ sĩ mùi đương đại vào cùng một mạch, như thể việc dùng mùi trong nghệ thuật có một lịch sử riêng đáng được viết ra.

Và nó làm việc ấy trong một bảo tàng mang tên một nghệ sĩ làm máy móc. Những cỗ máy của Tinguely kêu lách cách, chuyển động, đôi khi tự phá mình. Mùi cũng là một thứ chuyển động và tự tan. Hai điều ấy gặp nhau ở Basel mùa xuân năm 2015.



Thành viên Penta