Essays · Olfactory Art
Marcel Duchamp. Belle Haleine, Eau de Voilette.
Đổi hai chữ cái, đổi cả một người.
Centre Pompidou · Centre Pompidou
Một lọ nước hoa bán sẵn
Năm 1921, Marcel Duchamp lấy một lọ nước hoa của hãng Rigaud, loại bán sẵn ngoài cửa hàng. Ông không làm ra chiếc lọ. Ông không pha mùi bên trong. Ông chỉ thay cái nhãn.
Đó là cách làm của readymade, loại tác phẩm Duchamp đã theo đuổi từ nhiều năm trước: chọn một vật đã có sẵn, đặt nó vào ngữ cảnh nghệ thuật, và để việc chọn lựa ấy thành tác phẩm. Với Belle Haleine, ông đi thêm một bước. Vật được chỉnh sửa, dù rất ít. Giới nghiên cứu gọi loại này là readymade có can thiệp.
Nhãn mới được làm cùng Man Ray. Nó mang một bức ảnh chân dung do Man Ray chụp, và tên của tác phẩm, Belle Haleine, Eau de Voilette. Chiếc lọ vẫn là chiếc lọ. Nhưng bây giờ nó thuộc về một người khác.
Rrose Sélavy trên nhãn
Người trên nhãn là Rrose Sélavy, bản ngã thứ hai của Duchamp. Trong ảnh của Man Ray, Duchamp hoá trang thành một người phụ nữ. Bức ảnh không cần lời giải thích. Nó được đặt đúng chỗ mà một hãng nước hoa sẽ đặt gương mặt đại diện. Cái tên Rrose Sélavy đọc lên theo tiếng Pháp gần với một câu quen thuộc về tình yêu và cuộc sống, một lối chơi chữ mà Duchamp rất thích.
Một lọ nước hoa thương mại thường in hình người phụ nữ mà người mua mong trở thành. Duchamp giữ nguyên quy ước ấy, rồi lật nó. Người phụ nữ trên nhãn là một người đàn ông. Nước hoa, thứ hứa sẽ làm ai đó quyến rũ hơn, giờ hỏi lại: quyến rũ là của ai, và danh tính có phải chỉ là một cái nhãn dán lên không?
Centre Pompidou hiện giữ một bản âm bản trên kính của bức ảnh Man Ray chụp tác phẩm này năm 1921, khổ 12 x 9 cm, do Lucien Treillard tặng năm 1995. Tài liệu của bảo tàng xếp tác phẩm vào dòng Dada, với những từ khoá như chơi chữ, hài hước, hoá trang khác giới.
Hai chữ cái đổi chỗ
Phần chữ trên nhãn là nơi tác phẩm làm việc nhiều nhất. Trên nhãn gốc có chữ violette, hoa violet. Duchamp đảo chữ, thành voilette, tấm mạng mỏng che mặt. Eau de violette, nước hoa violet, thành eau de voilette, nước của tấm mạng.
Belle Haleine nghĩa là hơi thở đẹp. Theo Centre Pompidou, cụm này là một cách nói đùa về Belle Hélène, nàng Helen xinh đẹp. Một nhân vật huyền thoại bị thay bằng một thứ thuộc về cơ thể: hơi thở, thứ mùi mà ai cũng có và ít ai muốn nhắc tới.
Chỉ vài chữ cái đổi chỗ, và cả chiếc lọ đổi nghĩa. Hoa thành mạng che. Nàng Helen thành hơi thở. Người đàn ông thành người phụ nữ. Không có gì bị thêm vào chai. Mọi thứ diễn ra trên bề mặt.
Từ bìa tạp chí đến nghệ thuật khứu giác
Tháng 4 năm 1921, ảnh chiếc lọ xuất hiện ở giữa bìa New York Dada, tạp chí do Man Ray và Duchamp làm và chỉ ra đúng một số. Trên bìa, dòng chữ tên tạp chí và ngày tháng được in lộn ngược quanh bức ảnh. Chiếc lọ nước hoa, như vậy, trở thành gương mặt của Dada ở New York.
Belle Haleine thường được nhắc tới như một trong những tác phẩm đầu tiên của thế kỷ 20 dùng nước hoa làm chất liệu ý niệm. Nó không cho người xem ngửi gì. Nó cho họ nghĩ về việc ngửi: về cái tên, cái nhãn, cái hình ảnh đi kèm mỗi mùi hương được bán ra.
Gần một thế kỷ sau, tên tác phẩm được mượn cho một triển lãm lớn về mùi trong nghệ thuật, Belle Haleine, The Scent of Art. Việc đặt tên ấy nói lên vị trí của chiếc lọ nhỏ: điểm xuất phát của một dòng nghệ thuật mà ở đó mũi cũng là một cơ quan để suy nghĩ.
Olfactory Art