Essays · Olfactory Art

Bertrand Duchaufour. Mùi của nơi chốn.

Mỗi mùi là dấu vết của một chỗ đã đứng.

Bertrand Duchaufour, Avignon: khói nhựa thơm trong một không gian đá cũ

Avignon, 2002: một thành phố bằng khói

Năm 2002, Comme des Garçons dành trọn một bộ sưu tập cho trầm nhựa thơm. Bộ Incense gồm năm mùi, mỗi mùi mang tên một nơi: Avignon, Jaisalmer, Kyoto, Ouarzazate, Zagorsk. Nhà Comme des Garçons mô tả bộ này như một chuyến đi tinh thần qua những trung tâm lịch sử của thế giới.

Avignon là mùi do Bertrand Duchaufour làm. Danh sách nguyên liệu mà nhà công bố ngắn và cụ thể: cúc La Mã, dầu cistus, elemi, trầm, vani, hoắc hương, gỗ hồng. Không có chữ nào nói về đá, về tu viện hay về thời gian. Nhưng tên của thành phố đã làm phần việc đó.

Avignon là một thành phố cổ bên sông Rhône. Đặt tên ấy lên một mùi nhựa cháy là mời người ngửi tưởng tượng một không gian: mát, cao, tường dày, khói đọng lại lâu vì không có gió. Mùi không mô tả nơi chốn. Nó cho người ngửi đứng vào đó.

Tạp chí Nez, khi viết về lịch sử trầm trong nước hoa, gọi Avignon là một trong những mùi được ngưỡng mộ nhất của bộ Incense. Năm 2017, nó có mặt trong triển lãm về nước hoa đương đại tại Somerset House ở London, cạnh những mùi của thế hệ cùng thời.

Một đêm ở Seville

Có một câu chuyện khác, được kể trong sách. Denyse Beaulieu, một người viết về nước hoa, kể cho Duchaufour nghe về một đêm trong tuần lễ Thánh ở Seville, dưới một cây cam đang nở hoa. Từ đêm ấy, ông làm một mùi. Cuốn sách của bà, bản tiếng Pháp tên là Parfums. Une histoire intime, ghi lại quá trình đó.

Chi tiết đáng chú ý là điểm xuất phát. Mùi không bắt đầu từ một chuyến đi của chính người điều hương, mà từ lời kể của một người khác. Nơi chốn đến với ông qua trí nhớ của người kia: hoa cam, đêm lễ, hơi ấm của một khoảnh khắc riêng.

Như vậy, mùi của nơi chốn không nhất thiết là mùi được ghi tại chỗ. Nó có thể là mùi của một ký ức về chỗ ấy. Người điều hương trở thành người chép lại trí nhớ của người khác, bằng một ngôn ngữ không có chữ.

Bếp, tranh, và những chỗ khác

Nơi chốn trong các mùi của Duchaufour không phải lúc nào cũng là một thành phố. Đầu những năm 2000, ông làm Harissa cho Comme des Garçons và Piment brûlant cho L'Artisan Parfumeur, hai mùi xoay quanh ớt. Nơi chốn ở đây là một căn bếp, một nồi sốt, một cái nóng trên đầu lưỡi. Cả hai đều đã ngừng bán.

Có lúc nơi chốn là một bức tranh. Nez ghi rằng những bức tranh màu đen outrenoir của Pierre Soulages đã gợi cho một số người điều hương, trong đó có Duchaufour với Corpus Equus cho Naomi Goodsir. Một bức tranh cũng là một chỗ để đứng trước.

Nhìn chung các mùi ấy, có thể thấy một cách làm việc giống người đi thực địa hơn là người trang trí. Mỗi mùi bắt đầu từ một chỗ cụ thể, có tên, có nhiệt độ, có vật. Mùi không phải là đồ trang sức gắn thêm lên người. Nó là một ghi chép.

Nơi chốn ở lại trong chai

Một bức ảnh chụp một thành phố giữ lại hình của thành phố. Một bản đồ giữ lại đường đi. Một mùi giữ lại thứ mà cả ảnh lẫn bản đồ đều bỏ sót: không khí.

Đó là phần khó giữ nhất của một nơi chốn, vì nó thay đổi theo giờ, theo mùa, theo người đứng đó. Khói trong một không gian đá buổi sáng khác khói buổi chiều. Một mùi cố định được một khoảnh khắc trong dòng thay đổi ấy, rồi mang nó đi xa.

Người ngửi Avignon ở Tokyo hay ở Sài Gòn không đứng ở Avignon. Nhưng họ đứng ở một chỗ mà ai đó đã hình dung ra từ Avignon. Giữa hai chỗ ấy là một khoảng cách, và mùi là cây cầu duy nhất.

Triển lãm Perfume: A Sensory Journey through Contemporary Scent trình bày Avignon cùng những mùi khác mà không cho người xem biết trước mùi nào ở đâu. Người xem chỉ có mùi, và phải tự tìm ra nơi chốn của nó.



Thành viên Penta