Essays · Olfactory Art
Jean-Claude Ellena. Ít mà nhiều.
Bỏ bớt cho đến khi vật hiện ra.
Grasse, một gia đình làm nghề mùi
Jean-Claude Ellena sinh năm 1947 ở Grasse, thị trấn của những cánh đồng hoa và nhà máy chiết mùi ở miền Nam nước Pháp. Cha ông là người điều hương. Con đường vào nghề vì vậy đến khá tự nhiên: ông theo học trường của Givaudan ở Geneva, nơi hãng nguyên liệu này đào tạo người điều hương.
Những năm đầu, ông làm trợ lý trong một hãng sáng tác mùi. Đó là giai đoạn học bằng cách ngửi và phân tích công thức của người khác. Ông kể lại với tạp chí Nez một chuyện năm 1972: hãng của ông thua trong một cuộc thi làm mùi cho Christian Dior. Mùi thắng cuộc là Diorella của Edmond Roudnitska. Ông gặp nó theo cách ấy, như một bài học đến từ phía đối thủ.
Cũng khoảng thời gian đó, ông tìm hiểu Eau Sauvage, mùi Roudnitska làm cho Dior năm 1966. Ông phân tích nó bằng sắc ký, một phương pháp tách các thành phần của hỗn hợp ra để xem. Điều ông thấy là một công thức đơn giản và rất riêng. Bài học không nằm ở một nguyên liệu đặc biệt nào. Nó nằm ở việc có ít thứ, và mỗi thứ ở đúng chỗ.
Nhiều năm sau, ông sống và làm việc ở vùng Grasse, có phòng làm việc ở Cabris, cùng ngọn đồi nơi Roudnitska từng trồng hoa.
Nước trà xanh: một mùi trà trong suốt
Trong những mùi Ellena làm trước khi về Hermès, có một mùi thường được nhắc đến: L'Eau parfumée au thé vert cho Bulgari. Tên của nó nói thẳng điều nó muốn làm: một thứ nước có mùi trà xanh.
Trà xanh là một vật khó dựng lại bằng mùi. Nó nhẹ, hơi đắng, hơi cỏ, có chút khói nếu lá được sao. Làm dày lên thì mất trà. Làm mỏng quá thì chỉ còn nước. Penta đọc lựa chọn của Ellena như một hướng trong suốt: gần với hơi bốc lên từ chén trà hơn là chính chén trà.
Cách làm ấy cho thấy một điều ông lặp lại suốt nghề. Mùi không cần miêu tả hết vật. Nó chỉ cần gợi đúng một nét, đủ để người ngửi nhận ra. Phần còn lại do trí nhớ của họ làm.
Hermès và Journal d'un parfumeur
Năm 2004, Ellena trở thành người điều hương riêng của Hermès. Vị trí này nghĩa là ông làm việc cho một nhà duy nhất, không nhận đơn từ các hãng khác. Trong thời gian này ông làm Terre d'Hermès, cùng nhiều mùi khác cho nhà.
Ông cũng viết. Năm 2007, ông viết tập Le Parfum trong bộ Que sais je? của nhà xuất bản PUF, một cuốn sách nhỏ giải thích nghề. Năm 2011, ông in Journal d'un parfumeur, cuốn nhật ký nghề, sau đó được dịch sang nhiều thứ tiếng. Năm 2013, ông viết một tiểu thuyết, La Note verte.
Journal d'un parfumeur không phải sách dạy. Nó là những ghi chép ngắn theo ngày, về nguyên liệu và về nghề. Người đọc thấy một người điều hương làm việc gần giống một người viết, một người vẽ: nhìn, chọn, xoá, nhìn lại.
Phác thảo thay vì tranh sơn dầu: công thức ngắn
Ellena nói với Nez rằng một công thức thường có hai ba chục thành phần, có khi hơn một trăm. Khi công thức ngắn, mỗi tỉ lệ nhỏ đều quan trọng. Khi công thức dài, từng chất riêng lẻ ít quyết định hơn. Ông chọn làm việc ở phía ngắn, nơi mỗi thay đổi đều nghe thấy được.
Ông cũng nói về mong muốn đưa vào mùi ánh sáng của một khoảng rừng thưa hơn là bí ẩn của cả khu rừng. Ông tìm sự đơn giản đến mức có thể, nhưng tránh sự đơn giản hoá. Hai điều này khác nhau: đơn giản là bỏ những gì không cần; đơn giản hoá là bỏ cả những gì cần.
Penta gọi cách làm này là phác thảo. Một bản phác bằng bút chì không phải một bức tranh chưa xong. Nó là một bức tranh đã quyết định dừng ở đó. Người xem thấy ít nét hơn, nhưng thấy rõ hơn tay người vẽ, và thấy rõ hơn vật được vẽ.
Olfactory Art