Essays · Olfactory Art
Brian Goeltzenleuchter. Scents of Exile.
Quê nhà có thể nằm trên đôi tay.
Keyro, 22, 2019, Azira, 52, 2019, and Abena N/A 2020 from the series Scents of Exile · Olfactory Art Keller
Một câu hỏi về mùi quê nhà
Từ năm 2019, Brian Goeltzenleuchter hỏi những người tị nạn và người nhập cư một câu đơn giản: quê nhà của bạn có mùi gì?
Câu trả lời không bao giờ đơn giản. Có người nhớ một món ăn. Có người nhớ một con phố. Có người nhớ những thứ họ không muốn nhớ. Goeltzenleuchter lắng nghe, ghi lại, rồi làm việc của một người điều hương: ông dựng lại những mùi ấy bằng nguyên liệu dùng cho mỹ phẩm. Mỗi mùi là một bản dịch, từ lời nói sang vật chất, từ trí nhớ của một người sang chiếc mũi của người khác.
Rồi ông pha mùi vào nước rửa tay khô. Mỗi câu chuyện thành một trạm: một bình nước rửa tay gắn tường và một tấm bảng in tóm tắt câu chuyện của người được phỏng vấn. Tên mỗi trạm là tên riêng và tuổi của họ. Dự án chưa kết thúc. Nó vẫn tiếp tục thêm người, thêm mùi.
Tám trạm ở New York
Từ 3 tháng 6 đến 17 tháng 7 năm 2021, Olfactory Art Keller ở Manhattan trưng bày tám trạm của Scents of Exile. Cùng lúc đó, các trạm khác được đặt trong những bảo tàng ở Bremen, Đức, thuộc một chương trình khảo sát nghệ thuật khứu giác lớn tên Smell it!
Mỗi trạm mang một tên người. Keyro, 22, làm năm 2019, gợi mùi mồ hôi, khói và hơi cay của những cuộc biểu tình ở Ai Cập. Azira, 52, cũng năm 2019, gợi mùi sữa đun sôi. Abena, năm 2020, không ghi tuổi.
Hai mùi đầu nằm ở hai đầu xa nhau. Một bên là đường phố hỗn loạn, cay mắt. Một bên là một chiếc nồi nhỏ trên bếp. Nhưng cả hai đều là quê nhà. Goeltzenleuchter không chọn giữ lại mùi đẹp và bỏ đi mùi khó chịu. Ông giữ lại điều người kể nhớ.
Rửa tay như một cử chỉ
Năm 2021, bình nước rửa tay có mặt ở khắp nơi. Ở cửa hàng, ở văn phòng, ở lối vào bảo tàng. Người ta dùng nó mà không nghĩ, nhiều lần mỗi ngày. Goeltzenleuchter chọn đúng vật quen thuộc nhất của thời điểm đó.
Khi người xem bơm nước vào lòng bàn tay và xoa, mùi bám lên da. Họ mang nó ra khỏi phòng, lên tàu điện, về nhà. Trong vài giờ, đôi tay của một người ở New York mang mùi sữa đun của một người mà họ chưa từng gặp. Nguồn triển lãm gọi đây là một hành vi trình diễn: người xem trở thành một phần của tác phẩm.
Dự án dựa vào điều người ta hay gọi là hiệu ứng Proust, khi một mùi bất chợt gọi dậy một ký ức sống động, gắn với một nơi chốn. Nhưng ở đây hiệu ứng ấy chạy theo chiều ngược lại. Người ngửi không có ký ức nào về Ai Cập hay căn bếp kia. Mùi đến trước, ký ức là của người khác. Người xem mượn nó trong một buổi chiều.
Chứng nhân bằng mùi
Câu chuyện di cư thường được kể bằng con số và hình ảnh. Bao nhiêu người, qua biên giới nào, sống ở trại nào. Goeltzenleuchter không làm vậy. Ông kể từng người một, bằng giác quan riêng tư nhất.
Một mùi không chứng minh được gì theo kiểu một văn bản. Nhưng nó làm được điều văn bản không làm được: nó đi vào thân thể người nghe. Một câu chuyện đọc xong có thể quên. Một mùi trên tay thì còn đó, ít nhất cho tới lần rửa tay tiếp theo.
Goeltzenleuchter từng làm việc với mùi và nơi chốn ở những dự án khác, như Smelling the City, nơi mùi gỗ và mùi thép kể về hai kiểu nhà. Scents of Exile đi xa hơn một bước. Nó không hỏi về nhà ở đây. Nó hỏi về căn nhà đã mất, và về việc ai sẽ giữ giùm mùi của nó.
Olfactory Art