Essays · Olfactory Art

Clara Ursitti. Invader.

Một tác phẩm không có chỗ đứng, chỉ có giờ đến.

Triển lãm nhóm Mood is Made, Temperature is Taken tại Glasgow Sculpture Studios, nơi Invader của Clara Ursitti lan trong không khí

© Clara Ursitti · Clara Ursitti (official artist site)


Mười hai nghệ sĩ, một bầu không khí

Năm 2014, Scotland tổ chức GENERATION: 25 Years of Contemporary Art in Scotland, một chương trình triển lãm trải khắp nước này, nhìn lại một phần tư thế kỷ nghệ thuật đương đại Scotland. Trong khuôn khổ đó, Glasgow Sculpture Studios mở triển lãm nhóm Mood is Made, Temperature is Taken, từ 5 tháng 7 đến 6 tháng 9.

Giám tuyển là nhà văn và biên tập viên Quinn Latimer. Bà mời mười hai nghệ sĩ đang có xưởng làm việc tại Glasgow Sculpture Studios, với những thực hành điêu khắc rất khác nhau: video, tranh in, vật thể, và mùi. Ý định của bà, như tên triển lãm gợi ra, là làm nóng không khí, là tạo ra một tâm trạng cho căn phòng.

Clara Ursitti là một trong mười hai người ấy. Tác phẩm cô làm mới cho dịp này tên là Invader. Nó không có hình dạng. Nó là những mùi được lập trình để xuất hiện trong phòng trưng bày theo những khoảng thời gian định sẵn.

Ursitti làm việc với mùi từ đầu những năm 1990. Cô là một trong những nghệ sĩ ở Scotland dùng mùi làm chất liệu chính lâu nhất, với những sắp đặt và can thiệp xoay quanh đời sống xã hội và tâm lý của mùi.

Một tác phẩm biểu diễn theo giờ

Phần lớn tác phẩm trong một triển lãm có vị trí. Một bức tranh treo trên một bức tường. Một vật đặt trên một bệ. Người xem đi đến chỗ tác phẩm, dừng lại, rồi đi tiếp.

Invader không có vị trí. Nó có lịch. Vào những giờ đã định, mùi được phát ra, lan khắp phòng, rồi nhạt dần. Trang của nghệ sĩ mô tả nó như những mùi được hẹn giờ biểu diễn trong không gian trưng bày. Chữ biểu diễn đáng chú ý: mùi ở đây hành xử như một người trình diễn, có lúc lên sân khấu, có lúc rời đi.

Điều này có nghĩa là không phải người xem nào cũng gặp Invader theo cùng một cách. Người đến đúng lúc mùi vừa phát ra sẽ đứng giữa một làn mùi đậm. Người đến muộn hơn chỉ bắt được phần còn sót lại. Người đến giữa hai lượt có thể không nhận ra gì, và rời đi mà không biết mình vừa bỏ lỡ một tác phẩm.

Trong bài viết cho ArtReview, nhà phê bình Susannah Thompson mô tả mùi của Invader lan vào phòng theo từng đợt, cháy chậm, khiến người xem mất phương hướng và bất an.

Xâm nhập vào tác phẩm của người khác

Cái tên Invader nói rõ điều tác phẩm làm. Trong một triển lãm nhóm, mỗi nghệ sĩ thường có phần không gian của mình. Những đường ranh ấy không được vẽ ra, nhưng ai cũng tôn trọng chúng. Một tác phẩm không nên che mất tác phẩm bên cạnh.

Mùi không biết đến những đường ranh ấy. Khi Invader được phát ra, nó đi qua video, qua tranh in, qua các vật thể của mười một nghệ sĩ còn lại. Người xem đứng trước một tác phẩm của người khác nhưng lại ngửi thấy tác phẩm của Ursitti. Hai tác phẩm chồng lên nhau trong cùng một khoảnh khắc, dù không ai sắp đặt chúng như vậy.

Đó là một cách đặt câu hỏi về quyền sở hữu không gian. Ai được quyết định không khí của một căn phòng? Trong đời sống hằng ngày, câu hỏi này xuất hiện rất thường: mùi thuốc lá từ nhà bên, mùi nước hoa của người ngồi cạnh trên xe buýt, mùi bếp của hàng xóm. Ta không chọn chúng, nhưng chúng vẫn đến.

Tâm trạng được tạo ra

Tên triển lãm của Latimer rất hợp với Invader. Tâm trạng được tạo ra, nhiệt độ được đo. Cả hai đều là những thứ của không khí, những thứ không nhìn thấy nhưng quyết định cách ta cảm nhận một căn phòng.

Invader là phần làm rõ nhất ý ấy. Nó không thêm một vật vào phòng, nó thay đổi tâm trạng của chính căn phòng. Một bức tường, một cái bệ, một màn hình video, khi được nhìn trong một làn mùi lạ, sẽ gợi ra một cảm giác khác.

Tác phẩm cũng tiếp nối một mạch dài trong thực hành của Ursitti: dùng mùi để làm người ta khó yên. Ở The Smell of Fear gần hai mươi năm trước, máy phun mùi được giấu trong hình dạng những chiếc loa. Ở Invader, mùi không cần vỏ bọc nào. Nó chỉ cần đến đúng giờ, và mọi thứ trong phòng đều phải nhường chỗ.


Nguồn: Clara Ursitti, Glasgow Sculpture Studios, ArtReview


Thành viên Penta