Essays · Olfactory Art
Clara Ursitti. The Smell of Fear.
Sau lớp nước hoa, luôn còn một cơ thể.
© Clara Ursitti · Clara Ursitti (official artist site)
Bốn chiếc loa không phát ra tiếng
Năm 1996, Clara Ursitti có một triển lãm cá nhân tại Transmission Gallery, một không gian nghệ thuật do nghệ sĩ điều hành ở Glasgow, Scotland. Tác phẩm chính tên là The Smell of Fear.
Ở tầng trên của phòng trưng bày có bốn máy phun mùi. Chúng được làm cho trông giống loa, loại loa người ta đặt hai bên sân khấu. Mỗi máy gắn cảm biến chuyển động. Khi người xem đi ngang, máy phun ra một làn mùi.
Căn phòng được chiếu bằng đèn màu hồng. Từ tầng dưới vọng lên tiếng hát rất khẽ. Người xem đứng giữa những chiếc loa không phát ra âm thanh mà phát ra mùi.
Mùi ấy là một bản dựng. Ursitti làm việc với một nhà hoá sinh, Dr. Dodd, để tái tạo mùi cơ thể mà họ phỏng đoán là của Judy Garland. Mùi cơ thể ấy được đặt cạnh một loại nước hoa mà Garland ưa dùng.
Ngôi sao và mồ hôi
Judy Garland là một trong những ngôi sao lớn nhất của Hollywood, nổi tiếng từ khi còn là một cô bé. Nhưng phía sau hình ảnh ấy là một đời sống khó khăn. Theo những gì được ghi lại, bà phụ thuộc vào thuốc giảm cân và thuốc ngủ trong nhiều năm.
Một trong những hệ quả thể chất của điều đó là bà đổ mồ hôi rất nhiều. Trong các buổi diễn, bà phải thay trang phục liên tục. Và bà dùng rất nhiều nước hoa để che mùi cơ thể.
Ursitti chọn đúng chi tiết ấy làm điểm khởi đầu. Không phải bài hát, không phải bộ phim, không phải những bức ảnh đẹp. Mà là mùi. Thứ khán giả ngồi dưới hàng ghế không bao giờ ngửi thấy, nhưng những người đứng gần bà trong cánh gà thì có.
Tựa đề The Smell of Fear gợi đến một điều nhiều người biết: nỗi sợ có mùi. Mồ hôi khi hồi hộp, khi căng thẳng, khác với mồ hôi khi trời nóng. Một ngôi sao đứng trước hàng nghìn người mỗi tối mang theo cả hai.
Tầng hầm và bài hát cuối
Dưới tầng hầm của Transmission, Ursitti chiếu một đoạn video. Đó là Garland biểu diễn tại London Palladium, không lâu trước khi bà qua đời. Bà mặc bộ đồ kẻ lang thang, một vai diễn mang dáng dấp của đàn ông, và hát bài hát đã làm bà nổi tiếng từ thuở nhỏ.
Đến đoạn cuối, bà khóc, rồi rời sân khấu. Không ai chắc những giọt nước mắt ấy là thật hay là một phần của màn diễn.
Sự mơ hồ ấy chạy qua toàn bộ tác phẩm. Ở tầng trên, mùi nước hoa và mùi cơ thể trộn vào nhau, và người xem không biết đâu là người, đâu là lớp che. Ở tầng dưới, nước mắt và màn diễn trộn vào nhau, và người xem không biết đâu là cảm xúc, đâu là sân khấu.
Garland luôn ở trong một vai. Ursitti không cố gỡ vai ấy ra. Cô chỉ cho thấy rằng dưới vai diễn vẫn có một cơ thể đang toát mồ hôi.
Chân dung của một người khác
Nhiều tác phẩm đầu tiên của Ursitti xoay quanh mùi của chính cô. Với The Smell of Fear, cô quay sang một người khác, một người nổi tiếng, đã mất, chỉ còn lại trong phim, ảnh và băng ghi âm. Và cô hỏi: còn thiếu gì trong ký ức ta có về người ấy?
Câu trả lời là mùi. Mọi ngôi sao được lưu giữ qua mắt và tai. Không ai lưu giữ mùi của họ. Ursitti dựng lại cái phần bị bỏ sót, dù chỉ bằng phỏng đoán, dù biết rằng không thể chắc nó giống thật.
Chính cái phỏng đoán ấy làm tác phẩm trung thực. Ursitti không tuyên bố đây là mùi của Garland. Cô gọi nó là mùi được dự đoán. Người xem ngửi thấy một giả thuyết, không phải một di vật.
Mùi của nỗi sợ cũng là chủ đề của những nghệ sĩ khác, như Sissel Tolaas trong FEAR, nơi mồ hôi của những người đàn ông được thu lại và dựng thành mùi. Nhưng Ursitti đặt câu hỏi ấy vào một người cụ thể, dưới ánh đèn hồng, giữa những chiếc loa im lặng.
Olfactory Art