Essays · Olfactory Art

Cyrus Clarke. The Anemoia Device.

Nhớ một nơi mình chưa từng đến.

Cyrus Clarke, The Anemoia Device: thiết bị có ba núm vặn, chuyển ảnh thành mùi hương

© Cyrus Clarke 2025 · Cyrus Clarke (official site)


Nỗi nhớ về một thời chưa sống

Anemoia là một từ mới, dùng để gọi cảm giác hoài niệm về một khoảnh khắc mình chưa từng sống. Nhìn một tấm ảnh đen trắng của một con phố năm nào đó, và thấy thương nhớ nó, dù mình chưa từng đứng ở đó.

Cyrus Clarke lấy cảm giác ấy làm đề bài. Ông làm một cỗ máy có thể chưng cất một tấm ảnh film thành một mùi riêng. Không phải mùi của vật trong ảnh, mà mùi của khoảnh khắc mà tấm ảnh gợi ra.

Phiên bản đầu tiên được làm tại MIT, trong hai khoá học: How To Make Almost Anything, và Tangible Interfaces của MIT Media Lab. Năm 2025, nhóm công bố bài viết về cỗ máy tại hội nghị NeurIPS, một trong những hội nghị lớn nhất về trí tuệ nhân tạo. Đồng tác giả có Nomy Yu, Melo Chen, Yuen Zou và Hiroshi Ishii, người đứng đầu nhóm Tangible Media ở MIT Media Lab.

Từ ảnh đến chữ, từ chữ đến mùi

Quy trình đi qua nhiều bước. Người dùng đặt một tấm ảnh film vào máy. Một mô hình thị giác ngôn ngữ đọc tấm ảnh và viết ra một đoạn kể ngắn về nó.

Rồi người dùng vặn ba núm. Một núm cho góc nhìn: mình là ai trong cảnh ấy, đứng ở đâu. Một núm cho thời gian. Một núm cho tâm trạng. Ba lựa chọn này định khung cho câu chuyện, đặt người dùng vào bên trong ký ức, và quyết định tính cách của mùi.

Các lựa chọn được gom lại và chuyển cho một mô hình ngôn ngữ, để viết thành một lời nhắc. Lời nhắc ấy là nền nghĩa cho bước chuyển cuối cùng: từ chữ sang mùi. Một kho kiến thức nối những chi tiết trong câu chuyện với các đặc tính mùi. Máy chọn tối đa bốn mùi trong một thư viện bốn mươi bốn mùi, rồi pha chúng theo một thuật toán thành mùi cuối cùng.

Kết quả là một mùi được làm riêng cho một tấm ảnh, một người nhìn, một lần vặn núm. Đổi góc nhìn, mùi đổi theo.

Tay chạm vào máy

Có một lựa chọn thiết kế đáng để ý: những núm vặn là vật thật. Bài viết tại NeurIPS gọi cỗ máy là một hệ AI có thể chạm vào được, để cùng tạo ra những ký ức tổng hợp qua mùi.

Trong phần lớn các công cụ AI, người dùng gõ chữ. Ở đây, người dùng cầm một tấm ảnh, đưa vào máy, rồi xoay núm bằng tay. Mỗi động tác chậm hơn, có trọng lượng hơn. Nó gần với cách người ta lật một cuốn album cũ hơn là cách người ta ra lệnh cho máy.

Truyền thống giao diện hữu hình của MIT Media Lab chủ trương điều đó: đưa thông tin trở lại vào vật thể, để con người nghĩ bằng tay. The Anemoia Device thêm vào truyền thống ấy một giác quan mà máy tính hiếm khi chạm đến.

Ký ức tổng hợp

Cụm từ ký ức tổng hợp trong tên bài viết đáng suy nghĩ. Mùi mà cỗ máy tạo ra không gắn với điều gì từng xảy ra với người dùng. Nó là một ký ức được làm ra, từ ảnh của người khác, qua chữ của một mô hình, qua lựa chọn của chính mình.

Điều đó có thể khiến người ta e ngại. Nhưng nó cũng chạm vào một sự thật cũ: ký ức vốn không phải bản ghi trung thực. Ta nhớ qua lời kể của người thân, qua những tấm ảnh trong nhà, qua mùi của một căn bếp mà có khi ta chỉ nghe tả lại.

Các nghệ sĩ khác cũng đã dùng máy để tạo mùi từ dữ liệu, như Refik Anadol với Machine Dreams: Rainforest. Anadol làm việc với dữ liệu của cả một khu rừng. Clarke làm việc với một tấm ảnh nhỏ và một người đứng trước nó. Quy mô khác, câu hỏi thì gần: máy có thể giúp ta nhớ điều gì?



Thành viên Penta