Essays · Olfactory Art
Refik Anadol. Machine Dreams: Rainforest.
Hình ảnh có thể tổng hợp. Mùi thì vẫn phải đến từ một vật.
Photo Matt Stromberg/Hyperallergic · Hyperallergic
Một bảo tàng cho nghệ thuật máy
Ngày 20 tháng 6 năm 2026, Dataland mở cửa ở trung tâm Los Angeles. Bảo tàng tự giới thiệu là bảo tàng đầu tiên trên thế giới dành cho nghệ thuật trí tuệ nhân tạo. Nó nằm trong khu Grand LA trên đại lộ Grand Avenue, một khu phức hợp cao tầng do Frank Gehry thiết kế.
Người sáng lập là nghệ sĩ Refik Anadol và cộng sự lâu năm của ông, Efsun Erkılıç. Anadol được biết đến qua những bức tường màn hình khổng lồ, nơi dữ liệu biến thành những dòng màu chảy không ngừng. Dataland là lần đầu ông có một toà nhà riêng cho kiểu tác phẩm ấy.
Triển lãm khai mạc có tên Machine Dreams: Rainforest. Người xem đi xuống một thang cuốn dài để vào một không gian rộng, lát gương. Trên tường, trên sàn, trên trần, hình ảnh chuyển động liên tục: những đường đồ hoạ máy tính dần thành mạng sợi nấm, rồi thành hoa, thành cây.
Rừng làm từ dữ liệu
Theo bài viết trên Hyperallergic, hình ảnh được tạo từ khoảng 1,2 tỷ điểm dữ liệu thu từ 16 khu rừng mưa trên thế giới. Nguồn dữ liệu đến từ những đối tác như Smithsonian, Phòng thí nghiệm Điểu học Cornell, Viện Bảo tồn Getty và Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London.
Từ đó, nhóm của Anadol huấn luyện một mô hình họ gọi là Large Nature Model, một mô hình máy học chỉ học từ dữ liệu về thiên nhiên. Máy không chụp lại một khu rừng cụ thể nào. Nó tạo ra những dạng cây, hoa và nấm chưa từng tồn tại, nhưng trông như có thể tồn tại.
Âm thanh đi cùng hình ảnh. Lúc đầu là những lớp âm nền tối giản, rồi chuyển dần sang nhạc có cao trào như nhạc phim. Xen giữa là tiếng chim, tiếng khỉ hú. Người xem còn được đeo một vòng tay ghi lại nhịp tim, nhiệt độ và độ dẫn điện của da.
Mùi đeo trên cổ
Phần khác thường nhất của Machine Dreams: Rainforest nằm ở mùi. Mỗi người xem được đeo một thiết bị nhỏ quanh cổ, do L'Oréal Luxe phát triển. Thiết bị toả ra một mùi được mô tả là mùi mặt đất rừng ẩm.
Trong nhiều tác phẩm sắp đặt dùng mùi, mùi được khuếch tán ra cả phòng. Ai bước vào cũng ngửi thấy cùng một thứ. Ở đây, mùi được mang theo từng người. Nó đi cùng cơ thể qua không gian gương, ở gần mũi hơn bất cứ hình ảnh nào.
Đặt cạnh hàng tỷ điểm dữ liệu, chiếc thiết bị ấy gợi một câu hỏi đơn giản. Máy có thể tạo ra hình ảnh của một khu rừng chưa từng có. Nhưng để người xem cảm thấy mình đang ở trong rừng, bảo tàng vẫn cần đến mùi đất, thứ vật chất nhất trong tất cả.
Mặt đất rừng ẩm, ở bất cứ đâu, thường gợi những thứ rất vật chất: lá mục, rễ cây, đất vừa ngấm mưa. Mùi không cần đẹp. Nó chỉ cần gợi được những thứ không máy chiếu nào đưa lên tường được.
Khi quá nhiều giác quan cùng lúc
Nhà phê bình Matt Stromberg của Hyperallergic mô tả chuyến đi của mình qua triển lãm bằng hai cảm giác cùng lúc. Ông thấy háo hức và bị cuốn vào hình ảnh. Nhưng ông cũng thấy buồn nôn, tim đập nhanh, như cơ thể không theo kịp lượng kích thích dồn tới.
Nhận xét ấy nói nhiều về tác phẩm. Hình, âm và mùi được đưa vào cùng lúc, với cường độ cao. Người xem không có khoảng trống để tự nhìn, tự ngửi. Mọi giác quan được dẫn đi theo một kịch bản.
Anadol từng đưa dữ liệu của bảo tàng vào tác phẩm ở nhiều nơi, như trong Unsupervised tại MoMA. Ở Dataland, ông thêm mùi. Và chính mùi, thứ nhỏ nhất trong căn phòng, lại nhắc người xem rằng họ vẫn có một cơ thể, vẫn cần một mặt đất để đứng lên.
Nguồn: Hyperallergic
Olfactory Art