Essays · Olfactory Art
Dineo Seshee Bopape. sa ____ ke lerole, (sa lerole ke ___).
Đất cũng có trí nhớ. Nó giữ lại bằng mùi.
Photo by Charles Benton, courtesy the artist and Art in General · Hyperallergic
Một căn phòng đầy đất
Cuối năm 2016, Art in General, một tổ chức nghệ thuật phi lợi nhuận ở khu Dumbo, Brooklyn, mở triển lãm cá nhân đầu tiên tại Mỹ của Dineo Seshee Bopape. Tác phẩm được làm trong chương trình New Commissions của tổ chức này và kéo dài tới giữa tháng 1 năm 2017.
Người bước vào gặp trước hết là mùi. Mùi xô thơm vừa đốt, thứ khói người ta dùng để xông một căn phòng trước khi làm lễ. Rồi mùi đất, ấm và tròn, bốc lên từ những khối đất nén lớn đặt ở nhiều góc của phòng trưng bày. Chúng có hình vuông vức, như những mảnh ruộng bị cắt ra khỏi mặt đất và mang vào trong nhà.
Trên mặt đất là rất nhiều thứ nhỏ. Cánh hoa hồng nhiều màu. Một ngọn nến. Những cụm xô thơm. Những nắm đất sét còn in dấu bàn tay của nghệ sĩ. Len, than, lông chim, tro. Vỏ ốc cowrie, đá cuội, những mẩu vàng. Có những ụ bột trắng nhỏ. Có một bức tượng thỏ nhỏ màu vàng. Những mảnh gỗ cháy dở nằm lẫn trong đất.
Nghệ sĩ và mảnh đất
Dineo Seshee Bopape sinh năm 1981 ở Polokwane, Nam Phi, và sống, làm việc ở Johannesburg. Bà thường dùng video, âm thanh, vật tìm được và vật liệu thô. Trong những năm gần triển lãm này, đất trở thành chất liệu chính của bà.
Tên tác phẩm viết bằng tiếng Sepedi, một ngôn ngữ ở Nam Phi. Có thể dịch sát là: thứ thuộc về ___ là bụi, (thứ thuộc về bụi là ___). Những khoảng trống trong tên được để ngỏ. Người xem tự điền vào, hoặc để nguyên.
Theo giới thiệu của Art in General, tác phẩm tiếp nối phần Bopape trình bày tại Bienal de São Paulo lần thứ 32, cùng năm 2016. Bà nhìn đất từ nhiều phía cùng lúc: giới, ký ức, lịch sử, chính trị của nơi chốn, và câu hỏi về sự tồn tại của chính vật chất.
Ở Nam Phi, đất chưa bao giờ là một chủ đề trung tính. Ai sở hữu đất, ai bị đuổi khỏi đất, ai làm việc trên đất của người khác. Bopape không viết những câu ấy lên tường. Bà đặt đất vào phòng và để nó tự nói.
Trò chơi trong đất
Nhìn kỹ, mặt những khối đất không phẳng. Chúng có những vết lõm và lỗ nhỏ, trong đó đặt vỏ ốc, đá và vàng. Cách sắp xếp gợi đến Morabaraba và Diketo, hai trò chơi dân gian ở miền nam châu Phi. Morabaraba chơi bằng quân trên một bàn kẻ ô, thường vạch ngay trên đất. Diketo là trò tung và nhặt đá nhỏ.
Trò chơi là một cách người ta dùng đất hằng ngày, không để trồng trọt, không để sở hữu, chỉ để ở cùng nhau. Đặt trò chơi vào trong những khối đất bị cắt ra, Bopape cho thấy đất không chỉ là tài nguyên. Nó từng là nơi của nghi lễ, của cuộc sống chung, của trẻ con.
Nhà phê bình Seph Rodney của Hyperallergic viết rằng căn phòng khiến ông nghĩ đến những đồ vật nghi lễ bị bỏ quên, và đến sức sống của đất đang cạn dần dưới bàn tay con người. Xô thơm đã cháy. Hoa đã héo. Đất đang khô thành bụi.
Thứ còn lại là bụi
Phần lớn tác phẩm điêu khắc được làm để tồn tại lâu. Đá, đồng, gỗ đã xử lý. Tác phẩm của Bopape đi theo hướng ngược lại. Nó bắt đầu ẩm, có mùi, rồi khô dần. Người đến xem trong tuần đầu và người đến trong tuần cuối không ngửi thấy cùng một căn phòng.
Mùi ở đây không phải hiệu ứng thêm vào. Nó là bằng chứng rằng vật liệu còn sống. Khi mùi nhạt đi, người xem biết rằng đất đang mất nước, nghi lễ đang xa dần.
Cái tên đã nói điều đó từ đầu. Thứ gì thuộc về đất cũng sẽ thành bụi. Và bụi, đến lượt nó, lại thuộc về một thứ gì đó mà ta chưa biết tên. Bopape để trống chỗ ấy.
Đất và mùi còn gặp nhau ở nhiều tác phẩm khác, như nước mắt, đất và hoa cúc của Karola Braga. Ở Bopape, đất không được làm cho thơm. Nó chỉ được để yên cho tới khi thành bụi.
Olfactory Art