Essays · Olfactory Art
Edgar Calel. Ch'ablin nu rayb'el Chua taj ab'ej.
Đá giữ ký ức. Đất giữ mùi.
Installation view of "Several Eternities in a Day", 2026, Hammer Museum, showing an installation by Edgar Calel. Photo Jeff McLane · ARTnews
Một ngọn núi trong phòng đầu tiên
Mùa xuân năm 2026, Hammer Museum ở Los Angeles mở triển lãm Several Eternities in a Day: Form in the Age of Living Materials, kéo dài từ ngày 5 tháng 4 đến ngày 23 tháng 8. Triển lãm tập hợp những nghệ sĩ làm việc với vật liệu sống, những thứ thay đổi, mục đi, hay tiếp tục biến chuyển sau khi tác phẩm đã được dựng xong.
Người bước vào gặp Edgar Calel trước tiên. Ông biến phòng trưng bày đầu tiên thành một vùng núi. Những gò đất nâu được đắp gọn, có ranh giới rõ, chạy dọc chân tường và dẫn người xem đi sâu vào trong. Giữa các gò là đá tảng: đá sa thạch có vân dải và đá núi lửa nhẹ, xốp.
Trên mặt đá là lễ vật. Hoa khô. Cành bạch đàn khô. Và những vũng máu đã oxy hoá, chuyển sang màu sẫm. Theo các bài viết về triển lãm, đó là máu của chính nghệ sĩ, phần còn lại của một nghi lễ ông đã làm tại chỗ.
Tên tác phẩm viết bằng tiếng Kaqchikel: Ch'ablin nu rayb'el Chua taj ab'ej. Tạm hiểu là những vệt khát vọng của tôi trên đá. Cái tên không giải thích căn phòng. Nó chỉ nói ai đã để lại dấu vết, và dấu vết ấy nằm ở đâu.
Người Maya Kaqchikel và những hòn đá biết nhớ
Edgar Calel sinh năm 1987 ở Chi Xot, tên Kaqchikel của San Juan Comalapa, một thị trấn trên cao nguyên miền trung tây Guatemala. Ông vẫn sống ở vùng này. Gia đình ông có nhiều người làm nghệ thuật và làm nghề. Ông vẽ, dựng sắp đặt, trình diễn và làm điêu khắc, nhưng mọi hình thức đều quay về cùng một nguồn: nghi lễ và di sản văn hoá của vùng cao nguyên nơi ông lớn lên.
Trong vũ trụ quan của người Maya Kaqchikel, đá không phải vật chết. Đá có cảm giác và giữ ký ức của tổ tiên. Đặt lễ vật lên đá, vì vậy, không phải là trang trí. Đó là một cách trò chuyện với những người đã đi trước.
Trên tường phòng trưng bày, Calel vẽ một bức tranh tường bằng chất liệu thảo mộc và màu tự nhiên. Đường nét của bức tranh lặp lại hình dáng các gò đất bên dưới. Hai lớp ấy, đất thật và đất vẽ, nối dài địa hình núi ra khắp phòng. Người viết về triển lãm cho biết địa hình ấy gợi về Comalapa, quê nhà của nghệ sĩ.
Calel từng nói thực hành của ông là để chia sẻ. Chia sẻ phong cảnh Guatemala và ký ức chung của cộng đồng, nhất là với những người Guatemala không thể trở về. Los Angeles là nơi có một cộng đồng người Guatemala đông đảo. Căn phòng ở Hammer, vì vậy, có thể là lần gần nhất nhiều người được đứng lại trên đất quê.
Mùi đất sau mưa
Điều người xem nhận ra trước cả hình dáng là mùi. Đất mùn ẩm toả ra một mùi nồng, quen, giống như mùi mặt đất ngay sau cơn mưa. Mùi ấy lan khắp phòng, đi theo người xem qua lối đi giữa các gò đất.
Trong một bảo tàng, mùi là thứ hiếm khi được cho phép. Không khí được lọc, độ ẩm được giữ đều, mọi thứ được làm sạch để tác phẩm không đổi. Calel mang vào đúng những gì bảo tàng thường đẩy ra: đất, máu, lá khô, độ ẩm. Những vật ấy tiếp tục thay đổi trong suốt thời gian trưng bày. Máu sẫm thêm. Lá khô thêm. Đất nén xuống.
Đó là lý do tác phẩm đứng hợp với chủ đề của triển lãm. Nó không phải một hình ảnh cố định. Nó là một nơi đang diễn ra, chậm, trong nhiều tháng. Mùi là bằng chứng rõ nhất cho việc ấy: nó chỉ có khi vật liệu còn sống.
Giống như bức tường của Otobong Nkanga chứa những chất liệu mà lịch sử muốn quên, gò đất của Calel chứa một ký ức mà khoảng cách địa lý làm mờ đi. Người xem không cần biết tiếng Kaqchikel. Họ chỉ cần đi chậm giữa các gò đất và để mũi dẫn đường. Đá vẫn nằm đó. Đất vẫn thở. Nghi lễ đã xong, nhưng dấu vết của nó thì chưa.
Nguồn: Hyperallergic, Time Out
Olfactory Art