Essays · Olfactory Art
Edmond Roudnitska. Nước hoa là một môn nghệ thuật.
Một khu vườn làm chỗ quan sát.
Cabris: khu vườn làm chỗ quan sát
Cabris là một làng nhỏ trên đồi thuộc vùng Alpes Maritimes, nhìn xuống vùng đất trồng hoa quanh Grasse. Cuối thập niên 1940, Edmond Roudnitska chuyển về đây. Ông dựng phòng làm việc và làm một khu vườn.
Khu vườn ấy không phải để ngắm. Nó là một nơi thử. Ông trồng hoa linh lan, loài hoa nhỏ màu trắng hình chuông, nở vào mùa xuân. Linh lan có một điểm đặc biệt với người làm mùi: nó không cho tinh dầu. Không có cách nào cất hay chiết mùi của nó ra để dùng. Mọi mùi linh lan trong chai đều là mùi dựng lại, từ những chất khác, theo trí nhớ và theo mắt mũi của người làm.
Roudnitska chọn không dựa vào trí nhớ. Ông trồng hoa để có bông hoa thật ở ngay bên cạnh. Mỗi lần thử một công thức, ông đưa nó ra so với bông linh lan đang nở. Nhưng linh lan chỉ nở trong một thời gian ngắn mỗi năm. Vì vậy công việc của ông bị buộc vào lịch của cây: mỗi năm chỉ có vài tuần để so, rồi phải chờ sang năm.
Cách làm này nói lên một điều. Với Roudnitska, người làm mùi trước hết là người nhìn. Công thức phải trả lời cho một vật có thật.
Diorissimo và Eau Sauvage: hai bài tập về tiết chế
Kết quả của những mùa linh lan ấy là Diorissimo, ra mắt năm 1956 cho nhà Christian Dior. Bối cảnh lúc đó: nước hoa sau chiến tranh thường dày, nhiều xạ, nhiều hổ phách, nhiều phấn. Roudnitska muốn một thứ nhẹ hơn. Theo lời con trai ông, Michel Roudnitska, kể với tạp chí Nez, công thức Diorissimo ngắn hơn hẳn những công thức cùng thời.
Cũng theo Michel, giữa Roudnitska và Christian Dior có một sự tôn trọng lẫn nhau. Dior ghé Cabris khi xuống miền Nam. Diorissimo được chấp nhận khá nhanh, không phải sửa đi sửa lại nhiều lần.
Mười năm sau, năm 1966, Roudnitska làm Eau Sauvage cho Dior. Đây là một mùi cologne, loại mùi cam chanh nhẹ vốn có từ thế kỷ mười tám. Ông viết lại nó bằng một nguyên liệu mới lúc đó: Hedione, một phân tử do Firmenich tìm ra từ việc nghiên cứu hoa nhài, cho cảm giác sáng và rộng. Eau Sauvage thường được nhắc như nước hoa thương mại đầu tiên dùng Hedione ở mức đáng kể.
Hai mùi khác nhau, một hoa, một cam chanh. Nhưng cả hai đi theo cùng một hướng: bỏ bớt, để cho vật thở.
Một người điều hương viết về mỹ học
Roudnitska không chỉ làm mùi. Ông viết. Năm 1977, nhà xuất bản PUF in cuốn L'Esthétique en question của ông, một cuốn sách về mỹ học. Năm 1980, ông viết tập Le Parfum trong bộ sách nhỏ Que sais je? của cùng nhà xuất bản.
Điều ông muốn nói khá thẳng: mùi có thể là một tác phẩm, và nên được xét như tác phẩm. Người làm mùi có hình thức, có lựa chọn, có ý định. Người ngửi có thể học cách nhìn những điều đó, như người xem học cách nhìn một bức tranh.
Thời ấy, ý này không phổ biến. Nghề làm nước hoa được xem là nghề của các hãng, gắn với thương mại và thời trang. Việc một người điều hương đứng ra viết về mỹ học là một cách đặt nghề mình vào một cuộc trò chuyện khác. Trong một buổi nói chuyện của Osmothèque, ông được giới thiệu là một người điều hương vừa là nhà mỹ học vừa là nhà triết học.
Mùi như tác phẩm: điều Roudnitska để lại
Mấy chục năm sau, những câu hỏi của Roudnitska vẫn còn đó. Các bảo tàng bắt đầu trưng bày mùi. Người ta bắt đầu ghi tên người điều hương bên cạnh tên nhà mốt. Nghệ sĩ làm việc với mùi như một chất liệu, không cần chai, không cần nhãn.
Không phải tất cả những điều ấy đến từ ông. Nhưng ông là một trong những người đầu tiên nói ra, bằng chữ, rằng mùi đáng được nhìn kỹ như vậy.
Điều Penta nhớ nhất vẫn là khu vườn. Penta hình dung một người đứng giữa những bông linh lan, cầm một dải giấy thử, đưa lên mũi, rồi cúi xuống ngửi bông hoa, rồi đưa lên mũi lần nữa. Mỗi năm vài tuần. Tác phẩm bắt đầu từ việc chịu nhìn một vật cho đến khi hiểu nó.
Nguồn: Now Smell This, Perfume Intelligence, University of Bristol
Olfactory Art