Essays · Olfactory Art
Linh lan. Bông hoa không cho chiết.
Muốn biết nó, phải đứng cạnh nó.
Một bông hoa không cho chiết
Linh lan, tên khoa học Convallaria majalis, là một cây thân thảo nhỏ mọc dưới tán rừng ôn đới. Mỗi cành mang một chuỗi hoa hình chuông trắng, cúi xuống đất. Hoa nở vào cuối xuân, trong vài tuần, rồi thôi.
Mùi của nó rất dễ nhận: mát, sạch, có chút xanh của lá mới, chút ngọt của mật. Đứng gần một khóm linh lan, người ta ngửi thấy ngay. Nhưng khi đem bông hoa đi chiết, kết quả gần như không có gì. Lượng chất thơm quá ít, và phần lấy ra được không giữ lại cái mùi mà mũi nhận thấy ngoài vườn. Trong thương mại, không có một chiết xuất linh lan nào đáng kể.
Người làm nước hoa từ lâu đã biết điều đó. G. W. Septimus Piesse, trong cuốn The Art of Perfumery bản in năm 1857, không đưa ra cách chiết linh lan. Ông đưa ra một công thức giả: dịch chiết hoa huệ, hoa nhài, hoa cam, vani, keo vàng, hoa hồng, và vài giọt dầu hạnh nhân. Một bông hoa được vẽ lại bằng những bông hoa khác.
Đó là điểm khởi đầu của mọi linh lan trong chai: một sự vắng mặt, và một nỗ lực lấp đầy nó.
Dựng lại bằng phân tử
Khi hoá học hữu cơ đi vào nước hoa, linh lan là một trong những bông hoa đầu tiên được dựng lại bằng phân tử. Hydroxycitronellal, làm ra từ citronellal bằng cách gắn thêm nước vào phân tử, là một trong những chất linh lan tổng hợp lâu đời nhất. Mùi của nó mềm, ngọt, hơi xanh, gần với hoa linh lan và hoa đoạn.
Sau đó đến những phân tử khác. Lilial của Givaudan, mùi linh lan sạch, hơi phấn. Lyral của IFF, mềm và bền. Chúng rẻ, ổn định, và đi vào rất nhiều sản phẩm, từ nước hoa đến bột giặt. Trong vài chục năm, phần lớn mùi linh lan mà người ta ngửi trong đời sống hằng ngày đến từ hai phân tử này.
Không phân tử nào trong số đó có trong bông hoa theo cách người ta dùng chúng. Chúng không phải linh lan được chiết ra. Chúng là những nét vẽ, được chọn vì giống, được giữ vì tiện.
Diorissimo: một bông hoa được vẽ lại
Năm 1956, nhà Dior ra mắt Diorissimo, do Edmond Roudnitska sáng tác. Đó là một nước hoa gần như chỉ nói về linh lan, bông hoa Christian Dior yêu thích. Roudnitska không có tinh dầu linh lan để dùng. Ông phải dựng bông hoa từ những thứ khác, sao cho người ngửi tin rằng mình đang đứng trong vườn.
Diorissimo thường được nhắc như một trong những linh lan đẹp nhất từng được làm ra. Điều đáng chú ý là vẻ đẹp đó hoàn toàn là dựng. Không có một giọt nào lấy từ bông hoa. Tác phẩm giống một bức chân dung vẽ rất giống, đến mức người xem quên rằng người mẫu không hề ngồi trong phòng.
Đó là một phần của nghề: khi vật không cho mang đi, người ta học cách nhìn nó thật kỹ, rồi dựng lại.
Khi mùi dựng lại cũng phải đổi
Câu chuyện không dừng ở bản vẽ đầu tiên. Lyral bị Liên minh châu Âu đưa vào danh mục cấm trong mỹ phẩm vì tỷ lệ dị ứng tiếp xúc cao, với hạn cuối vào năm 2021. Lilial bị xếp vào nhóm chất có hại cho sinh sản và bị cấm trong mỹ phẩm tại EU từ ngày 1 tháng 3 năm 2022, theo Quy định (EU) 2021/1902.
Vậy là bản dựng lại của một bông hoa không chiết được cũng phải dựng lại một lần nữa. Người làm nước hoa chuyển sang những phân tử khác như Florol, Mayol, và nhiều chất mới hơn. Linh lan trong chai hôm nay khác với linh lan trong chai hai mươi năm trước, dù bông hoa ngoài vườn vẫn vậy.
Có một sự trớ trêu nhẹ ở đây. Bông hoa thật không đổi. Chỉ những bức vẽ về nó là thay liên tục. Mỗi thế hệ mũi lớn lên với một linh lan khác, và mỗi thế hệ đều tin đó là mùi của bông hoa.
Còn khóm linh lan dưới bóng cây thì vẫn nở vài tuần mỗi năm, không cần ai vẽ lại.
Nguồn: Project Gutenberg, EUR-Lex, Dior
Olfactory Art