Essays · Olfactory Art

Ernesto Neto. anthropodino.

Mùi cần một khoảng cách vừa đủ.

Ernesto Neto, anthropodino: tán vải Lycra và những túi gia vị treo trong sảnh Park Avenue Armory, New York

Art in America · Art in America


Một tán vải giữa sảnh tập trận

Tháng 5 năm 2009, Park Avenue Armory ở New York mở cửa Wade Thompson Drill Hall cho một tác phẩm nghệ thuật được đặt làm riêng, lần đầu tiên trong lịch sử của sảnh. Đây vốn là sảnh tập trận của một trung đoàn thế kỷ 19. Mặt sàn khoảng 55.000 feet vuông, trần cao chừng 80 feet. Không một cây cột nào ở giữa.

Ernesto Neto, nghệ sĩ người Brazil sinh ở Rio de Janeiro, lấp khoảng trống ấy bằng anthropodino. Dự án do Creative Time tổ chức, giám tuyển là Tom Eccles. Tác phẩm mở cửa ngày 14 tháng 5 và kéo dài đến giữa tháng 6 năm 2009.

Từ xa, anthropodino trông như một tán vải mỏng mờ căng ngang trần, nhẹ đến mức gần như trôi. Lại gần, tán ấy được đỡ bởi một bộ khung gỗ, vải Lycra tulle được khâu lên từng thanh. Dưới tán, những ống vải dài buông xuống như thạch nhũ, đầu mỗi ống là một túi nặng. Bên trong các túi là gia vị: đinh hương, thì là Ai Cập, gừng, nghệ, tiêu đen.

Phía dưới, khung gỗ tạo thành những lối đi dạng đường hầm, những khoang nhỏ để người xem chui vào, ngồi xuống hoặc nằm. Không có biển cấm chạm. Ngược lại, Neto mời người ta chạm.

Cơ thể đi vào tác phẩm

Neto thuộc thế hệ nghệ sĩ Brazil lớn lên trong di sản của Lygia Clark và Hélio Oiticica, hai người từ những năm 1960 đã đòi nghệ thuật phải được cầm, mặc, bước vào. Với họ, người xem không đứng ngoài một vật để nhìn. Người xem là một phần của tác phẩm, và tác phẩm chỉ hoàn tất khi có cơ thể người ở bên trong.

anthropodino đi theo tinh thần ấy. Vải Lycra co giãn theo sức nặng của gia vị, của tay người kéo xuống, của người nằm trong khoang. Hình dạng của công trình vì thế không đứng yên. Nó phồng, võng, lún theo từng người đi qua.

Tên tác phẩm được giải thích là cách ghép giữa nhân học và khủng long: một sinh vật khổng lồ mà con người đi vào bên trong. Cảm giác đi dưới tán vải quả thật giống đi trong lòng một cơ thể, với những ống, những túi, những lớp màng mỏng. Trong một cuộc phỏng vấn, Neto nói tác phẩm là về sự dễ chịu và trìu mến, không phải về dục vọng.

Và gia vị là thứ đưa cơ thể người xem vào sâu hơn. Mắt thấy hình tán vải. Tay thấy độ căng. Mũi thì phải tự tìm.

Một sảnh quá lớn cho mùi

Nhà phê bình viết cho Art in America ghi nhận một điều ít người nói ra: trong một sảnh rộng như vậy, mùi gia vị tan đi rất nhanh. Những túi đinh hương, nghệ, tiêu mạnh khi ngửi sát, nhưng chỉ cách vài bước là không khí của sảnh đã nuốt mất.

Đây không phải lỗi kỹ thuật đơn thuần. Mùi là vật chất. Nó bay hơi từ một nguồn, lan ra, loãng dần theo thể tích. Một căn phòng nhỏ có thể đầy mùi. Một sảnh tập trận thì không. Muốn mùi đầy sảnh, người ta sẽ phải phun hương nhân tạo, và khi ấy túi gia vị chỉ còn là đạo cụ.

Neto không làm vậy. Ông để gia vị thật nằm trong túi vải thật, và chấp nhận rằng mùi của chúng chỉ đi được xa đến thế. Kết quả là một tác phẩm hai tỷ lệ cùng lúc. Nhìn từ xa, nó là kiến trúc. Ngửi thì phải ở tầm một cánh tay.

Có lẽ đó là lý do nhiều người nhớ anthropodino bằng hình ảnh tán vải nhiều hơn bằng mùi. Nhưng những ai chịu đứng dưới một túi đinh hương đủ lâu thì biết mùi vẫn ở đó, chờ người lại gần.

Gia vị như một vật liệu điêu khắc

Trước anthropodino, Neto đã dùng gia vị trong nhiều tác phẩm khác, những túi vải căng treo từ trần, sàn rải bột màu. Gia vị với ông vừa là màu, vừa là trọng lượng, vừa là mùi. Một túi nghệ vàng rực, nặng, và thơm. Một vật làm ba việc cùng lúc.

Điều này khác với cách điêu khắc quen làm việc. Đá và đồng thì câm về mùi. Gia vị thì không. Nó thay đổi theo thời gian, mạnh lúc đầu, dịu dần theo tuần. Một tác phẩm bằng gia vị vì thế không bao giờ giống nhau ở ngày mở cửa và ngày đóng cửa.

Sau này Neto đi xa hơn với những công trình vải đan tay lớn, như GaiaMotherTree ở nhà ga Zürich năm 2018, nơi mùi và nghi thức chiếm chỗ nhiều hơn. Có thể đọc thêm trong bài về GaiaMotherTree. Nhưng anthropodino vẫn là một điểm mốc: lần đầu một sảnh tập trận cũ ở Manhattan được dùng để hỏi xem mùi của một túi gia vị có thể đi xa đến đâu.



Thành viên Penta